Verdriet hoort bij het leven, of we datwillen of niet

Ben Schomakers is filosoof en classicus. Hij vertaalde Aristoteles’ ‘Over de ziel’ en Sophocles’ ‘Antigone’. Zelf publiceerde hij over Hölderlin, Pseudo-Dionysius de Areopagiet en Parmenides. Ook verscheen onder zijn redactie ‘De schoonheid van het nee’, een bundel essays over Antigone.

De opzet

Schomakers wil geen ‘pleidooi ten gunste van verdriet houden’. Maar hij wil verdriet ook niet zomaar zijn bestaansrecht ontzeggen, zoals in onze maatschappij met zijn afkeer van treurende mensen volgens Schomakers nogal eens gebeurt. Eerder wil hij verdriet onderzoeken als een mogelijke toegang tot ‘wie de mens is’.

De inspiratiebron

Schomakers laat zich inspireren door Sigmund Freuds beroemde artikel ‘Trauer und Melancholie’ uit 1917. Daarin zegt Freud dat verdriet (Trauer) een geslaagde reactie op verlies is: in het rouwproces wordt de liefde losgemaakt van de geliefde persoon, zodat de libido weer vrijkomt voor een nieuw liefdesobject. Melancholie  zou dan mislukt verdriet zijn. Het is een teken dat het ik het libido niet heeft losgeweekt van het verloren liefdesobject, met als gevolg een blijvend depressieve toestand.

De analyse

Eén ding neemt Schomakers van Freud over: verdriet is een reactie op verlies. Maar hij twijfelt aan Freuds aanname dat mensen zich via het rouwproces volledig losmaken van het vorige liefdesobject om opnieuw volledig vrij te zijn voor een volgend liefdesobject.  "Is er geen vorm van onthechting denkbaar die zowel ruimte voor nieuwe liefde maakt als trouw bewaart aan de oude liefde?", vraagt hij zich af.

Zelf spreekt hij liever niet over een ‘object’ dat iemand verliest, maar eerder over een ‘vorm van zijn’.  Samen met hun geliefde ontwikkelen mensen namelijk een heel eigen taal die onbegrijpelijk is voor anderen. Als de geliefde verdwijnt (verlies), wordt dat hele innerlijke gebied voor de achterblijvende afgesloten, ook al doet die vele – pijnlijke! – pogingen om het opnieuw te betreden. Maar het is een feit: zonder de geliefde is dat innerlijke universum betekenisloos en leeg geworden. Dus moet de rouwende dat gebied afsluiten, hoe hartverscheurend dat ook is.

Maar als het verdriet verwerkt is, en de ooit rouwende een nieuwe manier van bestaan heeft gevonden (eventueel met een nieuwe geliefde), kan dit afgeslotene  zich opnieuw openen. Niet dat het dan de bedoeling is om het weer snel te betreden. Nee, wie er dan in slaagt er met een milde glimlach naar te kijken als naar iets wat goed is geweest, maar dat voorbij is, terwijl die gedachte verder ondeelbaar is en dus een innerlijk geheim blijft, zo iemand noemt Schomakers melancholisch.

Via zijn analyse slaagt Schomakers erin Freuds radicale losmaking van het liefdesobject om te werken naar een soort behoedzaam behoud van de liefde die er ooit was, als een ‘restant van liefde’ die de persoon in kwestie overigens ook blijvend heeft gemodelleerd tot wie hij is geworden.

Reden om dit boek te lezen

Schomakers biedt een fraai doordachte, mogelijk zelfs troostrijke analyse van verlies, verdriet en verlangen. Zijn aandacht voor een fenomeen als verdriet, dat in onze tijd haast geldt als ‘iets voor losers’, is terecht: verdriet hoort bij het leven, of we dat nu willen of niet.

Reden om dit boek niet te lezen

De soms ongefundeerde stelligheid van de auteur werkt storend. Zo veegt hij 'de filosofische melancholie' van tafel met het argument dat ‘deze filosofen’ – hij noemt nergens een naam – de werkelijkheid afschilderen als tragisch en slecht. Door de aard van hun bezigheden, namelijk abstract redeneren, zouden ze zelf geen uitwisseling met de werkelijkheid tot stand kunnen brengen. Dat klinkt natuurlijk bijzonder kort door de bocht. Meer nog, het lijkt een gratuit ‘weg met de filosofie’-gebaar.  Tegelijk komt wat de schrijver beweert over geërfd verdriet van ‘voorouders die we nooit gekend hebben’ in al zijn ongeargumenteerde stelligheid haast over als een vorm van mystiek.

Ben Schomakers: Het begin van de melancholie. Over verdriet, verlangen en werkelijkheid. Uitgeverij Klement, 204 blz., € 19,99 - ★★★☆☆ - 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden