Veelvliegers

Veel vliegen én milieubewust zijn, valt dat te verdedigen?

Beeld Suzan Hijink

Jongeren tussen de 25 en de 34 zeggen milieubewust te zijn, maar vliegen ook de hele wereld over, blijkt uit onderzoek. Is dat uit ethisch oogpunt verdedigbaar? Twee jonge filosofen leggen uit.

Lisa Doeland (37), filosoof en programmamaker

Lisa Doeland

Is dat verdedigbaar, zeggen dat je milieubewust bent en toch veel vliegen?

“Het is zeker problematisch wat deze ‘milieubewuste’ twintigers en dertigers doen. Maar hun hypocrisie is niet het probleem. In onze tijd ontkom je er niet aan om hypocriet te zijn, op een bepaalde manier worden je handen toch wel vies. Filosoof Henk Oosterling heeft het niet over hypocriet, maar hypokritisch: als je een probleem aan de kaak stelt, ben je er op een bepaalde manier altijd zelf onderdeel van. Wees je daar bewust van. Dat moet het startpunt zijn van je denken.

“Vaak overheerst op klimaatgebied het compensatiedenken. Iemand eet weinig vlees, en vindt het daarom geoorloofd om te vliegen. Hetzelfde zie je bij CO2-compensatie door bijvoorbeeld voor iedere vlucht bomen te planten, dat gaat ook uit van een soort berekening. Onze tijd vraagt juist om een ethiek die niet uitgaat van berekeningen, en niet met pasklare antwoorden komt. Vanuit het hypokritische denken moet je aanklungelen, een beetje tasten in het duister en proberen om het goed te doen.”

Waarom is dat hypokritische denken zo belangrijk?

“Omdat je anders niet kunt handelen. Ik moet denken aan het idee van de ‘schone ziel’, een ideaal uit de Romantiek. Een mens met een schone ziel ziet wat er allemaal verkeerd gaat in de wereld, maar houdt de eigen handen schoon. Het is alleen niet altijd duidelijk wat goed en wat slecht is. Je kunt niet zeggen: ik heb geen ecologische voetafdruk, ik heb alles goed gedaan. Dat moet ook niet de inzet zijn van je ethiek, om schone handen te willen houden.”

Wat moet dan wel de inzet zijn?

“Vooral niet cynisch worden. De ‘hypokriticus’ heeft er nog wel fiducie in, die is zich ervan bewust dat het niet mogelijk is om alles helemaal goed te doen, maar doet wel zijn best. Dat betekent dat je op een bepaald moment misschien besluit om het vliegtuig te nemen, maar daar heb je dan wel een heel duidelijke afweging over gemaakt. En je beseft dat er iets op het spel staat. Een ethiek met hele duidelijke richtlijnen en pasklare antwoorden, die is er niet.”

Dick Timmer (27), promovendus politieke filosofie en ethiek aan de Universiteit Utrecht

Dick Timmer

Al die milieubewuste jongeren die de wereld over vliegen, getuigt dat niet van hypocrisie?

“Ik weet niet of dat de vraag is die we onszelf zouden moeten stellen. Daaronder ligt het idee dat het hierbij gaat om individuele verantwoordelijkheid: als individuen hun handelen zouden aanpassen, door bijvoorbeeld minder te gaan vliegen, komt het vanzelf goed met het milieu. En het veronderstelt dat individuen hun handelen zomaar kunnen aanpassen. Het is nog maar de vraag of dat zo is. De vraag verbloemt waar het debat echt over zou moeten gaan, namelijk: in wat voor soort samenleving willen we leven? Welke rol speelt vliegen daarin?”

Als we alle individuele keuzes bij elkaar optellen heeft dat toch wel degelijk effect?

“Dat is waar, maar het is niet voldoende. Dat is wat uit onderzoek blijkt. Zelfs wanneer consumenten de meest duurzame keuzes zouden maken, kun je niet voorkomen dat de klimaatopwarming boven de twee graden uitkomt. Het focussen op individuele verantwoordelijkheid is geen vruchtbare manier om verandering te bewerkstelligen, we moeten collectieve keuzes maken.

“Een van de vragen waar filosofen veel mee bezig zijn is: wat is een goed leven?  Wat een goed leven is wordt nu nog gelijkgeschakeld met een bepaald consumptiepatroon, waar ook regelmatig vliegen in past. Vliegen is goedkoop, het is sociaal geaccepteerd. De samenleving en de politiek zouden zich de bredere vraag moeten stellen: wat is een goed leven en hoe vaak vliegen past daarbij?”

Milieubewust zijn en vaak vliegen kan soms dus wel samengaan?

“Het helpt in ieder geval niet om jongeren die dat doen weg te veroordelen, daar schiet niemand wat mee op. De filosoof Henry Shue maakt onderscheid tussen ‘subsistence emissions’, CO2-uitstoot die nodig is om een minimaal goed leven te leiden, en ‘luxury emissions’, luxe-uitstoot. Individuen kunnen om te beginnen zoveel mogelijk hun luxe-emissies beperken. Maar de vraag blijft: wat is luxe? Ik ben huiverig om te zeggen dat vliegvakanties bijvoorbeeld altijd pure luxe zijn of niet,  dat is heel erg afhankelijk van de individuele context. Voor veel mensen is het afwegen van de vraag of ze het vliegtuig moeten nemen een oprechte worsteling.”

Lees ook: Het vlieggedrag van de veelvlieger (de jonge hoogopgeleide stedeling) valt lastig te veranderen

Vooral jonge hoogopgeleiden met een ruime beurs gaan veel op vliegvakantie. Dat maakt het moeilijk om beleid te maken op minder vliegverkeer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden