RecensieFilosofie

Veel interessante feitjes over filosofie, nu de samenhang nog

null Beeld
Beeld

Denken op de dijken. Het Nederland van de filosofen
Ronald van Raak
Uitgeverij Aspekt
164 blz.; €17,95
★★

Over de auteur

Ronald van Raak (1969) is Tweede Kamerlid voor de SP. Hij studeerde geschiedenis en filosofie in Rotterdam en promoveerde in 2001 op conservatisme in Nederland.

Over het boek

‘Denken op de dijken’ is, zo valt te lezen in de inleiding, geen overzicht van de wijsbegeerte in Nederland. Van Raak heeft het vooral geschreven omdat hij het onderwerp interessant vond, schrijft hij. De opzet is chronologisch, en (bijna) elk hoofdstuk neemt één denker als centraal thema. Zo hinkelen we van Siger van Brabant en Spinoza naar Multatuli en Gerard Bolland.

Het uitgangspunt

Het motto van het boek komt van de half-Joodse Duitser Helmuth Plessner, die tijdens de oorlog in Groningen onderdook en met de blik van een buitenstaander naar de Nederlandse wijsbegeerte keek: ‘Waar ter wereld laat een volk zich moeilijker door grote woorden en ideologieën het hoofd op hol brengen dan in Nederland?’ Die karakterisering lijkt op die van historicus Johan Huizinga, die meende dat zelfs filosofen als Erasmus en Spinoza gekenmerkt werden door een ‘burgerlijke geest, die maar licht rimpelde onder den wind der groote geestesberoeringen’. Wat klopt er van deze karakteriseringen? Dat wil Van Raak in ‘Denken op de dijken’ onderzoeken.

Wat is Nederlandse filosofie?

Het is nog niet zo makkelijk om te definiëren wat onder ‘Nederlandse filosofie’ wordt verstaan. Ook Van Raak waagt zich niet aan een definitie: ‘Dat is een ‘essentialisme’ dat niet past bij de wijsbegeerte’, schrijft hij. Hij noemt wel enkele ‘vooroordelen’ die de wijsbegeerte in Nederland zouden kenmerken en die lijken op de citaten van Pless­ner en Huizinga hierboven: Nederlandse filosofen benadrukken praktische toepassingen, zijn nuchter en eigenwijs, stellen het ‘gezond verstand’ voorop en zijn tolerant ten aanzien van andersdenkenden. Maar van al deze vooroordelen zijn er in dit boek ook tegenvoorbeelden te vinden. Zo tolerant waren Nederlanders niet voor het radicale ‘spinozisme’, waardoor Thorbecke twee eeuwen later niet over Spinoza durfde te schrijven. Het idee van nuchtere, tolerante denkers wordt helemaal pijnlijk wanneer we leren dat de Joodse filosofen Leo Polak en Herman Wolf in 1941 door het Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte werden verzocht uit de redactie te stappen.

Wat is ‘filosofie’?

Een ander probleem met het idee van een ‘Nederlandse filosofie’ – althans in dit boekje – is dat het begrip ‘filosofie’ niet duidelijk wordt. Uiteenlopende figuren als Dirk Volkertsz. Coornhert en Johan Huizinga worden als filosoof bestempeld. Ook zijn er hoofdstukken over gravin Jacoba van Beieren en de vervolging van jezuïeten in Nederland. Zo glijden we de filosofie langzaam voorbij naar theologie en geschiedenis. Het is allemaal interessant, maar het zorgt er ook voor dat een echte kern of rode draad in dit boek ontbreekt. De enige rode draad is de interesse van Van Raak zelf, en dat is ook goed te merken: er wordt veel ruimte besteed aan politiek, en de spanning tussen socialistische en liberale ideeën.

Redenen dit boek niet te lezen

Het boek gaat in vogelvlucht door de geschiedenis heen, maar misschien heeft die vlucht wel iets te veel vaart. Steeds op het punt waar je denkt een filosoof te leren kennen, duiken we het volgende hoofdstuk van de geschiedenis in. Het zou misschien fijner geweest zijn enkele hoofdstukken te schrappen (bijvoorbeeld dat over de jezuïeten) en iets dieper in te gaan op de ideeën van de filosofen zelf. Van Raak geeft uiteindelijk ook geen antwoord op wat het ‘Nederlandse denken’ typeert. Maar, vraag je je dan onwillekeurig af, waarom wordt die vraag dan wel gesteld?

Redenen dit boek wel te lezen

Het boek staat werkelijk bomvol interessante feitjes en is heel toegankelijk geschreven. Daarom zal dit boek een fijne, lichte introductie zijn in de Nederlandse filosofie voor wie er nog niets vanaf weet.

null Beeld
Beeld
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden