Kerken

Van halleluja tot hel: in de VS klinkt elke kerk anders

Dominee Shanan Jones houdt een preek in de Ebenezer Baptist Church in Atlanta (VS) Beeld AP

Amerikaanse wetenschappers onderzochten tienduizenden preken uit Amerikaanse kerken. Welk woord werd het vaakst gebruikt door welke denominatie en welk bijbelboek krijgt de meeste aandacht van predikanten? ‘God, liefde en Jezus vind je natuurlijk bij allemaal.

“Amen.” Amerikanen die zich afvragen of het in andere kerken ook zo lang (of kort) duurt voor dat woord valt en de preek afgelopen is, hebben sinds kort harde data om te raadplegen. Het Pew Research Center heeft zich meester gemaakt van tienduizenden preken, gehouden in duizenden Amerikaanse kerken in april en mei van dit jaar. Rooms-katholieken, blijkt daaruit, zijn het snelst klaar, na een minuut of achttien. Het langst moet je luisteren in protestantse kerken die vooral door zwarten bezocht worden: de doorsneelengte is 54 minuten­­.

Maar dat betekent niet dat de zwarte dominee ook meer vertelt, zegt de leider van het onderzoek, data-socioloog Dennis Quinn. “Als je het aantal woorden vergelijkt, zijn die preken maar een klein beetje langer. Dus tijdens die preken zijn er meer momenten dat er niet gesproken wordt. Dat kunnen pauzes zijn of muziek.” Precies weet hij dat niet, want de analyse van de preken werd overgelaten aan de computer, zodat het onderzoek zo massaal mogelijk kon worden aangepakt.

Daarvoor gingen de onderzoekers bij Google Maps te rade. Ze lieten een computerprogramma de hele kaart van de Verenigde Staten afgaan en gebouwen en instellingen opvragen waar de aanduiding ‘kerk’ bij stond. Dat waren er 478.699. Een tweede programma koppelde die kerken aan een landelijk bestand van een marketingfirma, om te weten te komen wat voor kerk het was. Meestal bleek het – met het zoekwoord ‘kerk’ vraag je daar ook om – een christelijke kerk. Van de vier talrijkste richtingen daarin – rooms-katholiek, traditioneel protestants, evangelicaal en zwart protestants – werden elk rond de zesduizend gemeenten gekozen.

God, liefde en Jezus

Van die gemeenten werd door een derde programma automatisch de website doorzocht op preken in de vorm van tekst-, audio- of videobestanden die kennelijk een preek bevatten. Die laatste twee soorten werden door een vierde programma in tekst omgezet. Die teksten werden daarna – programma nummer vijf – geanalyseerd. Of hij door de resultaten verrast werd, wil Quinn niet zeggen. “Wij zijn data-analisten, we proberen zonder vooropgezette ideeën naar het materiaal te kijken.” Evenmin wil hij kwijt of hij er dingen in heeft herkend die hij misschien zelf op zondag hoort. “Wij worden bij Pew niet geacht over ons eigen geloof te praten.” 

Maar ‘interessant’ vindt hij dat elke richting zijn eigen kenmerkende woordenschat heeft. “God, liefde en Jezus vind je natuurlijk bij allemaal. Maar het is met name bij zwarte kerken dat je ‘halleluja’ hoort, en soortgelijke feestelijke woorden. Daarentegen kom je bij evangelische kerken relatief vaak termen als ‘eeuwig hellevuur’ of ‘de verlossing verliezen’ tegen. Daar gaat het dus meer over zonde en straf. Maar ik moet zeggen dat het tegelijkertijd ook zeldzame termen zijn. Als je in die acht weken elke zondag naar een evangelische kerk gaat, heb je maar negen procent kans om de combinatie ‘eeuwig’ en ‘hel’ te horen. Terwijl je, als je naar een rooms-katholieke kerk gaat, 37 procent kans hebt om de typisch katholieke term ‘homilie’ (de preek dus) te horen.”

De onderzoekers waren ook nieuws­gierig naar welke bijbelboeken in de preken het meest werden genoemd. Dat was nog niet zo eenvoudig na te gaan. Bij Thessalonicenzen is het wel duidelijk, andere contexten dan de brieven­­ van de apostel Paulus aan die gemeente in Macedonië zijn er niet. Maar het evangelie van Johannes is in het Engels gewoon dat van John, en de naam van het boek Job is in die taal homoniem met een karwei of taak, en met de baan die je hebt of zoekt. Bij die woorden moest dus een getal in de buurt staan, of woorden als ‘brief’, ‘boek’ of ‘vers’, wilde het als verwijzing naar een bijbelboek­ meetellen.

Vaker in een stad dan in een dorp

Met die kanttekening rolt uit het onderzoek dat 90 procent van alle preken het Nieuwe Testament aanhalen, terwijl maar 61 procent het Oude Testament noemt. Bij traditioneel protestantse en rooms-katholieke gemeenten is het verschil in populariteit tussen die twee categorieën het grootst, bij evangelische en zwarte kerken het kleinst. En ongeacht de stroming waren verwijzingen naar het Oude Testament talrijker als de gemeente klein was, met minder dan tweehonderd leden. Het percentage van de preken waarin oudtestamentische boeken werden genoemd, dook overigens met 13 procentpunt omlaag tijdens het in de onderzoeksperiode vallende Paasfeest.

Quinn noemt zijn onderzoek ‘representatief voor kerken die hun preken op websites publiceren’. Met kerken die dat niet doen, zijn er per definitie verschillen – ze gaan immers anders met internet om. Misschien niet toevallig staan de kerken waarvan de computer preken op de site vond vaker in een stad dan in een dorp. De resultaten zijn niet gewogen om voor dat soort verschillen te corrigeren. “We wilden de data niet veranderen. Op deze manier bieden ze een niet perfect, maar wel interessant venster op wat er in Amerikaanse kerken wordt gezegd.”

De meestgebruikte en kenmerkende woorden

Het prekenonderzoek van het Pew Research Center keek zowel naar de meest gebruikte als naar de meest onderscheidende woorden en uitdrukkingen in preken uit de vier grote christelijke stromingen in de VS. Het computerprogramma zocht naar de kern van woorden, zodat ‘zeg’ en ‘zeggen’ allebei voor hetzelfde woord meetellen. En het lette op woorden die consequent bij elkaar in de buurt stonden, al stonden er misschien andere woorden tussen en die dus kennelijk een vaste uitdrukking vormen. De meest gebruikte woorden in de preken kwamen sterk overeen, al waren er subtiele verschillen.

Evangelicaal: zeg, mensen, leven, God, kom

Rooms-katholiek: zeg, weet, God, mensen, leven

Zwart protestants: wil, weet, kijk, maak, zeg

Traditioneel protestants: weet, bevalt, God, dag, kom

Door het voorkomen van woorden en uitdrukkingen bij één richting te vergelijken met hun frequentie in preken van alle andere richtingen, komen de meest kenmerkende naar boven:

Evangelicaal: Eeuwige hel, verlies...verlossing, overtreden...zonde, thuis...hemel, afwezig...lichaam

Rooms-katholiek: homilie,bisdom , eucharistie, paas-, parochiaan

Zwart protestants: machtige hand, halleluja...kom, naaste...vertel, hand...prijs, lof...kreeg

Traditioneel protestants: United Methodist, altijd...arm, huis...Thomas, evangelie...tekst, discipel...verraad.

Lees ook:

Schrikken voor Trump: Christianity Today heeft het met hem gehad

“Dat Trump weg moet, is geen kwestie van loyaliteit aan een partij, maar aan de Schepper van de Tien Geboden.”

Publiek theoloog Nadia Bolz-Weber: ‘Christelijke seks is zorgzaam

De Amerikaanse ‘publiek theoloog’ Nadia Bolz-Weber komt naar het Graceland Festival in Vierhouten. In haar kerk voelen homo’s, transseksuelen en dragqueens zich thuis. ‘We zijn traditioneel, maar niet conventioneel.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden