InterviewVerbeelding

Van eenzaam meisje tot astronaut: ‘In de muziek is ruimte voor alle denkbare Jezussen’

Pim van de Werken: ‘Het wordt recht in de microfoon gezongen: Jezus was gay, een moslim, een atheïst. Bevrijdend, toch?’ Beeld Mark Kohn
Pim van de Werken: ‘Het wordt recht in de microfoon gezongen: Jezus was gay, een moslim, een atheïst. Bevrijdend, toch?’Beeld Mark Kohn

Muzikant Pim van de Werken verzamelde een brede waaier aan liedjes over wat Jezus allemaal kan zijn. Dat past in een bredere ontwikkeling in de kunst. ‘Jezus is nu van iedereen.’

Djuna Spreksel

“Jezus kotste nooit in zijn eigen wasbak, maar altijd in die van ánderen”, zingt de zanger van de Amerikaanse band Chuck Prophet vrolijk. Het nummer Jesus was a social drinker is de absolute favoriet van producer Pim van de Werken. En die weet waar hij over spreekt, want hij is muzikant én hij heeft iets met Jezus.

Van de Werken stelde een Spotify-playlist samen onder de titel Jesus was a shitload of things! Daarin nam hij liedjes uit allerlei genres op die bezingen wie of wat Jezus allemaal was. Van Jesus was a Lonely Girl tot Jesus was an Astronaut: je kunt het zo gek niet bedenken of het passeert de revue. De teller staat op 129 nummers, en Van de Werken vult ’m nog altijd aan.

Narcist

Waarom besloot hij de muzieklijst samen te stellen? Van de Werken – flinke bos haar en dito baard – wilde ‘wat morrelen’ aan het ‘clichématige’ beeld van Jezus: dat hij alleen maar liefdevol en vriendelijk was. “Je kunt met de Bijbel in de hand net zo goed stellen dat Jezus een narcist was”, grinnikt Van de Werken. “Neem het Johannes-evangelie, waarin Jezus zegt dat hij ‘de weg, de waarheid en het leven’ is. Dat is niet bepaald bescheiden. In de muziek is er ruimte voor al die verschillende Jezussen.”

In punkliedjes valt vaak weinig over Jezus te lachen, ziet Van de Werken. “Er worden vooral harde statements gemaakt. ‘Jesus was a communist!’, roepen ze dan. Maar daar blijft het vervolgens bij.”

Welk muziekgenre heeft wél een originele Jezus voortgebracht? “Country”, zegt Van de Werken meteen. “Daar is er ruimte voor de lach, zoals in Jesus was a social drinker. Country ballads gaan verder dan het harde statement. Ze bevatten vaak allerlei verwijzingen en referenties naar Bijbelverhalen, die ineens anders geïnterpreteerd kunnen worden. In het liedje Jesus was normal wordt bijvoorbeeld gezongen dat Jezus heel normaal was, omdat hij net als de zanger ook voor iemand anders werkte. Dat is smullen voor wie met de Bijbel is opgegroeid.”

Bevrijdend

Van de Werken behoort ook tot die groep. Hij werd streng christelijk opgevoed, maar stapte van het geloof af. Het thema religie is in zijn muziek wel altijd een rol blijven spelen. Van de Werken haalde troost uit het maken van de playlist. “Ik kreeg een beetje hetzelfde gevoel als toen ik De Schrift betwist van schrijver Maarten ’t Hart voor het eerst las. Daarin zegt hij: kijk, dit klopt er allemaal niet in de Bijbel. In mijn jeugd was er één geaccepteerde lezing van Jezus en iets anders mocht niet gezegd worden. In deze playlist kom je juist een brede waaier tegen van allerlei mogelijkheden. Het wordt recht in de microfoon gezongen: Jezus was gay, een moslim, een atheïst. Bevrijdend, toch?”

Als hoogleraar religiestudies Darren Middleton hoort over de Spotify-playlist, is hij direct enthousiast. Middleton houdt zich aan de Texas Christian University bezig met de verbeelding van Jezus in hedendaagse kunst, film, literatuur en muziek. Middleton deelt Van de Werkens liefde voor countrymuziek. Zijn favoriet is het nummer Man In Black van Johnny Cash.

Pim van de Werken. Beeld Mark Kohn
Pim van de Werken.Beeld Mark Kohn

Kleren geven

I wear black for the poor and beaten down, livin’ in the hopeless, hungry side of town”, citeert Middleton. “Cash bezingt hier zijn betrokkenheid bij de armen en zieken. Maar het gaat niet alleen over hem. Hij zegt hier Jezus na, die in het evangelie van Matteüs spreekt over het opzoeken van zieken, en kleren geven aan mensen die niets hebben om aan te trekken.”

In de traditionele religieuze schilderkunst kijkt een witte Jezus van een afstand op de mensen neer, zegt Middleton. “Maar kijk nu eens om je heen, in films, literatuur en poëzie: overal wordt Jezus in onze eigen, moderne leefwereld geplaatst. Zijn betekenis wordt meer fluïde en pluriform.”

Spirituele fragmentatie

Dit komt volgens Middleton omdat de kerk op veel plaatsen ter wereld aan zeggingskracht inboet en niet langer bepaalt hoe Jezus eruitziet. Ook onze religieuze en spirituele oriëntatie is gefragmenteerd geraakt: mensen ‘shoppen’ bij verschillende religies zonder zich aan één religieus ‘systeem’ te binden. “Dat betekent niet dat Jezus als symbolische figuur aan kracht inboet. Integendeel. Omdat kunstenaars zich vrijer voelen om Jezus naar eigen believen in te kleuren, komt hij juist dichter bij de mens te staan. Hij is nu van iedereen.”

Een van de liedjes in de Jezus-playlist van Van de Werken. Beeld
Een van de liedjes in de Jezus-playlist van Van de Werken.

In het nummer Beer With Jesus van de Amerikaanse singer-songwriter Thomas Rhett duikt hij bijvoorbeeld op in een Amerikaanse pub, lacht Middleton. “De zanger strijkt na een lange dag neer aan de bar, en verrek: daar zit Jezus. Ze drinken samen een biertje en praten. Hij vraagt hem: ‘Hoe is het met mijn ouders? Waarom bestaat er eigenlijk lijden in de wereld?’ Zo worden ze vrienden.”

Ghanese oerwouden

Ook in andere delen van de wereld eigenen mensen zich Jezus toe. Hij is bijvoorbeeld steeds vaker zwart. Die ‘afrikanisering’ van Jezus kwam Middleton ook in Ghana tegen. “Daar ontmoette ik een vrouw die niet kon lezen en schrijven, maar uit haar hoofd poëzie citeerde. In die gedichten leefde Jezus samen met haar volk in de Ghanese oerwouden.”

Hoewel de vrijere artistieke interpretatie van Jezus de laatste tijd in een stroomversnelling is geraakt, is die zeker niet nieuw, vertelt Middleton. “De achttiende-eeuwse dichter William Blake schreef in zijn gedicht Jerusalem al over een wandeling met Jezus op Engelse grond.”

null Beeld

Menselijke gedaante

Het boek The Last Temptation of Christ uit de jaren vijftig, verfilmd door Martin Scorsese in 1988, is volgens Middleton een belangrijk ijkpunt in de ‘vermenselijking’ van Jezus. Het verhaal gaat over alle verleidingen die Jezus het hoofd moet bieden: angst, twijfel, depressie, tegenzin, lust. “Zeker de film was tegen het zere been van conservatieve christenen in de Verenigde Staten”, vertelt Middleton. “Dat kun je ironisch noemen, want de Jezus uit The Last Temptation is in essentie toch ook de Jezus uit de Bijbel. De gedachte in de Bijbel is dat Jezus de mens pas kan helen als hij zelf een menselijke gedaante aanneemt.”

Als Jezus op veel plekken een menselijker vorm aanneemt, hoe zit dat dan eigenlijk in Nederland? Hoe ziet de Jezus in onze liedjes eruit? Producer Van de Werken stelt momenteel een Nederlandse playlist samen. Dat is lastig omdat liedjes over Jezus lange tijd niet gangbaar waren in onze muziekcultuur. “Behalve als er flink tegen het geloof geschopt kon worden.”

Van de Werkens favoriete Nederlandstalige liedje is Arme Jezus van de Vlaamse kleinkunstenaar Willem Vermandere. Waarom? “Vermandere zingt liefdevol over Jezus, en tegelijkertijd is hij op een subtiele manier kritisch. Hij bezingt waar Jezus de mosterd vandaan haalde: Jezus woonde langs een handelsroute waar dagelijks reizigers voorbij kwamen. Die leerden hem dingen over de wereld. Daarom was hij zo wijs! Niets bovennatuurlijks aan.”

Speciaal voor Trouw stelde Pim van de Werken de playlist Jesus was 15 things samen, met daarin de vijftien beste liedjes over Jezus. De afspeellijst is te beluisteren via Spotify.

Lees ook:

De ongeloofwaardige witheid van Jezus: ‘We zijn allemaal opgelicht’

In de kerk en in de kunsten wordt Jezus witter geportretteerd dan historisch gezien geloofwaardig is. Om dat onjuiste en kwalijke beeld te doorbreken portretteren sommige kunstenaars hem dus als donkere man. ‘Het is gezond verstand.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden