ReportageRooms-katholieke kerk

Van Drenthe tot Zuid-Limburg: zo ziet de zondagsmis eruit op vier plekken in het land

De zondagsmis in de Bonifatiuskerk in Almere. Beeld Otto Snoek
De zondagsmis in de Bonifatiuskerk in Almere.Beeld Otto Snoek

De katholieke kerk in Nederland heeft nog altijd zo’n 3,7 miljoen leden, maar slechts een minderheid is actief. Hoe ziet hun kerkelijk leven eruit en hoe denken ze over de toekomst? In een serie verhalen doet Trouw onderzoek. Vandaag deel 1: de zondagsviering.

Stijn Fens en Maaike van Houten

Koog aan de Zaan, 9.40 uur

In de voormalige rooms-katholieke kleuterschool aan de Pinkstraat is een aantal vrijwilligers bezig een multifunctionele zaal klaar te maken voor de zondagse viering. Een van hen is Len Baly (71). Zij draagt zorg voor de bloemen in de kerkzaal. “We zijn blij dat we nog bij elkaar kunnen komen en we zijn heel close met elkaar. Als er iets gebeurt, is deze gemeenschap net een warme deken.”

Tot twee maanden geleden kwamen de katholieken van Koog aan de Zaan samen in de Kerk van de Heilige Martelaren van Gorcum, even verderop, maar die is aan de eredienst onttrokken. “De kosten van de kerk liepen te veel op”, zegt Aad Nootebos, lid van de parochieraad. “De parochie leed tienduizenden euro’s verlies per jaar.” De ‘Martelaren’ is de vierde kerk in vijftien jaar in de Zaanstreek die dichtgaat.

Even voor tienen is de zaal klaar voor de viering. Ook het keyboard voor de muzikale intermezzo’s tijdens de viering is dan aangesloten. Vanwege de coronaregels worden de liederen niet gezongen, maar opgezegd. Voorganger is Matthé Bruijns, met zijn 60 jaar een van de jongste pastoraal werkers in het bisdom Haarlem-Amsterdam. “Welkom deze morgen hier in ons nieuwe huis”, opent hij om klokslag tien uur de viering.

Pastoor Sandor Koppers in de Bonifatiuskerk in Almere. Beeld Otto Snoek
Pastoor Sandor Koppers in de Bonifatiuskerk in Almere.Beeld Otto Snoek

Almere, 10.05 uur

In de gloednieuwe Bonifatiuskerk in Almere begeleiden twee misdienettes pastoor Sandor Koppers naar het altaar, daarna nemen de meisjes netjes plaats op een stoel. De pastoor nodigt de kinderen uit om naar voren te komen, naar meester Ruud Gerritsen. Hij leidt vandaag de kinderkerk. Zo’n twaalf jongens en meisjes huppelen naar voren, sommigen krijgen nog een aanmoedigingsduwtje van vader of moeder. Het thema is vandaag: geen woorden maar daden. Ja, dat is inderdaad de slogan van Feyenoord, zegt de pastoor lachend, zelf een geboren en getogen Amsterdammer en een echte Ajacied.

De Bonifatiuskerk heeft een ander voorkomen dan de gemiddelde katholieke kerk. Het gebouw is splinternieuw en pas in februari in gebruik genomen. Daarmee kwam een einde aan de vele jaren waarin de katholieken in Almere voor hun vieringen onderdak kregen bij protestanten.

‘Heel opvallend’ vindt de pastoor dat de parochie groeit. Er zijn nu 5000 leden, en Koppers verwacht dat dat er met de toename van het aantal inwoners van Almere, nog meer gaan worden. De groei is bijna volledig te danken aan nieuwe inwoners met een migratie-achtergrond. Inmiddels komt ongeveer de helft van de parochianen uit Afrika, Zuid-Amerika, het Midden-Oosten, Indonesië of Polen. “We zijn een wereldkerk, en dat zie je hier terug. Het heeft allemaal een kleurtje”, zegt Koppers.

De nieuwkomers maken de kerk jonger dan gemiddeld. Bij de viering zitten veel gezinnen met schoolgaande kinderen. Van hen komen zo te horen de meeste ‘gebedsintenties’. De priester leest ze voor: de gedachten gaan naar ‘zielenrust, goede schoolresultaten, succes bij sollicitaties’. Er wordt gebeden voor een jarige zoon, en voor kinderen die zich voorbereiden op de Heilige Communie.

Nadat de misdienettes met de priester de eucharistie hebben voorbereid, stormen de kinderen de kerk weer binnen. De pastoor houdt ze even staande voor een gesprekje over wat ze hebben geleerd. Hij komt opnieuw uit bij de woorden en daden. “Is bidden voldoende voor je geloof?” vraagt de pastoor. “Nee”, roepen ze in koor. “We moeten ook doen!”

De zondagsmis in de Verrijzeniskerk in Zwartemeer (Drenthe).  Beeld Otto Snoek
De zondagsmis in de Verrijzeniskerk in Zwartemeer (Drenthe).Beeld Otto Snoek

Zwartemeer, 10.10 uur

Normaal heeft lectrice Truus Falke niet zo’n grote rol in de mis in de Sint Antonius parochie in het Drentse Zwartemeer. Maar priester Józef Okonek heeft in maart corona gehad en kampt nog steeds met klachten. Hij is moe, en daarom neemt Falke nu zoveel mogelijk van hem over. Ook het in memoriam voor een parochielid dat ‘ondanks zijn vaccinatie’ overleden is aan corona. “Laten we een kaarsje aansteken ter nagedachtenis van hem”, zegt de lectrice. “Heer, geef hem eeuwige rust.”

In de kerk, gebouwd in 1969, is slechts een handjevol groene plastic stoelen bezet, ongeveer net zoveel als het twaalftal koorleden dat aan zijkant is opgesteld. Zij moeten drie mensen missen, ook overleden aan corona. De overwegend oude katholieken in Zwartemeer zijn in 2017 gefuseerd met de parochies in Klazienaveen, Emmer-Compascuum en Barger-Compascuum. Over een nieuwe naam hebben ze een tijdje gedubd, zegt Mirjam Buizer, secretaris van het parochiebestuur. Elke parochie vond haar eigen naam het mooist. De toenmalige pastoor bood uitkomst: “Hij had Maria hoog zitten. En niemand in Drenthe had haar nog geclaimd.” Zo werd het ‘Maria, Hertogin van Drenthe’.

De gefuseerde parochie heeft in alle vier de kernen een eigen kerkgebouw. Nog wel. Vorig jaar was er een tekort van 10.000 euro, het jaar ervoor was dat ruim 30.000 euro. Het bisdom heeft de parochie gevraagd zich volgend jaar te beraden op de toekomst. Buizer denkt dat ze het hoofd wel boven water kunnen houden. “We willen geen locaties sluiten. Maar misschien moeten we er wel naartoe dat de gebouwen ook voor andere dingen worden gebruikt.”

Koorlid Lenie Theijken kan zich niet voorstellen dat haar kerk in Zwartemeer open blijft. Het is nu stil vanwege corona, maar voor de pandemie kwamen er ook niet meer dan dertig, veertig mensen. “Hoe kan je een gebouw openhouden voor tien, twintig mensen”, vraagt ze zich af tijdens de brunch waarop het koor na de viering wordt getrakteerd. Mocht Zwartemeer dichtgaan, dan blijft zij voortaan thuis. Haar geloof zal ze houden. “Dat is niet de kerk of een bult stenen. Het geloof zit in je hart.”

Een zondagmis in de harmonie van Noorbeek (Zuid-Limburg). De missen worden momenteel in de harmonie gehouden omdat het interieur van de Sint-Brigidakerk in februari van dit jaar is verbrand. Beeld Otto Snoek
Een zondagmis in de harmonie van Noorbeek (Zuid-Limburg). De missen worden momenteel in de harmonie gehouden omdat het interieur van de Sint-Brigidakerk in februari van dit jaar is verbrand.Beeld Otto Snoek

Koog aan de Zaan, 10.25 uur

Matthé Bruijns begint aan zijn overweging, die twaalf minuten zal duren. Het is Willibrordzondag, gewijd aan de Angelsaksische missionaris die eind zevende eeuw het christendom naar onze streken bracht. “Christenen zijn succesvol geweest in het verspreiden van hun geloof, omdat ze zich steeds opnieuw aanpasten aan nieuwe tijden, aan nieuwe omstandigheden”, zegt Bruijns. Ook nu doen christenen ertoe in de maatschappij, gaat hij verder, en noemt een aantal diaconale projecten waarin de katholieke kerk actief is. “Bouwen we daar nu een kerk mee? Geen kerk van steen, maar wel een huis van mensen. En ik geloof dat in zo’n huis God wil wonen.”

De katholieken van Koog aan de Zaan mogen van hun bisschop een jaar lang in het zaaltje vieringen houden. Daarna wordt er geëvalueerd. “Ik hoop dat het bisdom inziet dat het van belang is dat de kerk hier aanwezig blijft.” Zo niet, dan moeten de katholieken van Koog aan de Zaan voortaan naar Krommenie voor de viering. Bruijns: “Dat is tien kilometer verderop, en de vraag is of iedereen dan meegaat.”

Katholieken in Noorbeek (Zuid-Limburg). Beeld Otto Snoek
Katholieken in Noorbeek (Zuid-Limburg).Beeld Otto Snoek

Noorbeek, 10.50 uur

In het Zuid-Limburgse dorp Noorbeek is de kerk tijdelijk niet beschikbaar door een brand eerder dit jaar. De mis vindt nu plaats in de zaal van de harmonie. Vanaf de zijkant kijkt koster Armand Gubbels toe hoe de kerk volstroomt. Hij woont al praktisch zijn hele leven in Noorbeek. “Het geloof heeft mij altijd standvastigheid gegeven. De kerk is hier nog steeds het middelpunt van het dorp. Ik kan me niet voorstellen dat dit ooit anders wordt, ook al wordt het ook hier minder met het geloof.”

Zwartemeer, 10.55 uur

Pastoor Okonek wenst zijn parochianen een fijne zondag en geeft de zegen. De Poolse priester kwam in 2008 naar Nederland. Aanvankelijk zou hij de Poolse gemeenschap dienen, maar op verzoek van bisschop Gerard de Korte kreeg hij ook een Nederlandse parochie. Eerst in Hoogeveen, Meppel en Beilen, en sinds 2018 is hij pastoor in Zwartemeer, Klazienaveen, Emmer-Compascuum en Barger-Compascuum. Vroeger schreef hij zijn preken eerst in het Pools, nu maakt hij ze meteen in het Nederlands. Hij spreekt het goed, maar wel met zo’n zwaar accent dat er weleens woorden onverstaanbaar zijn. Okonek heeft haast: hij moet na de mis in Zwartemeer meteen door naar Groningen voor een Poolse viering, daarna heeft hij er nog een in Ens, in de Noordoostpolder. “De Nederlandse parochie is mijn missiegebied, dit voor de Polen doe ik in mijn vrije tijd”, zegt hij met zweetdruppels op zijn voorhoofd.

Pastoor Okonek leidt de zondagse dienst in de Verrijzeniskerk in Zwartemeer. Beeld Otto Snoek
Pastoor Okonek leidt de zondagse dienst in de Verrijzeniskerk in Zwartemeer.Beeld Otto Snoek

Noorbeek, 12.00 uur

Na de mis lopen de kerkgangers, met de priesters en misdienaars voorop, naar het schilderachtige kerkhof van Noorbeek dat uitzicht biedt op de heuvels rondom het dorp. Naarmate ze de dodenakker dichter naderen, sluiten steeds meer dorpsbewoners aan. Eenmaal aangekomen gaat iedereen bij de graven van familieleden staan. Vervolgens komen pastoor Tervoort en kapelaan Dassen langs, ze zegenen met een ferm gebaar de laatste rustplaatsen met wijwater. Later vertelt Tervoort dat de kerk en het dagelijks leven in Noorbeek nog dicht bij elkaar staan. “Aan de andere kant komen ook hier de mensen alleen nog naar de kerk wanneer ze daar behoefte aan hebben. Daar moet je je niet druk over maken. Het is al mooi dat ze de kerk überhaupt nog belangrijk vinden.”

Als alle graven zijn gezegend loopt iedereen rustig weg, naar huis of naar het café. “De kerk hoort er gewoon bij”, zegt Sandra Ritzen (28) terwijl ze zich buigt over de kinderwagen waarin haar zoontje Dex ligt. “Als de kerk weer hersteld is, wordt hij zeker gedoopt. Maar ik ga niet meer wekelijks naar de kerk. Dex is eerder geboren dan gepland en we hebben dus een kaarsje gebrand om te zorgen dat hij er goed doorheen zou komen.”

De zondagsmis in de harmonie van Noorbeek (Zuid-Limburg).  Beeld Otto Snoek
De zondagsmis in de harmonie van Noorbeek (Zuid-Limburg).Beeld Otto Snoek

De staat van katholiek Nederland

De komende maanden brengt Trouw de staat van de katholieke kerk in Nederland in beeld. Naast onderzoek naar de financiën van de parochies bezoeken we katholieken in alle delen van het land, van Zwartemeer in Drenthe tot Noorbeek in Zuid-Limburg. Waar gaat het goed en wat zijn de grootste zorgen? Hoe gaat het met de bisdommen? Wat betekent de komst van migranten voor de kerk in Nederland?

We bezoeken parochies en praten met buitenlandse priesters, die als een soort omgekeerde missionarissen het geloof terugbrengen naar onze streken. Maar we laten vooral ‘gewone gelovigen’ aan het woord over hun hoop en verwachtingen. Vaak hebben ze de hoogtijdagen van hun kerk nog meegemaakt. Ooit een volkskerk, nu een krimpende keuzekerk. Geloven zij er nog in?

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Lees ook:

Door vergrijzing en ontkerkelijking lijden acht op de tien parochies verlies

De rooms-katholieke kerk in Nederland is in een negatieve spiraal beland die niet lijkt te stoppen, laat onderzoek van deze krant zien: een grote meerderheid van de parochies lijdt verlies, en er is niets dat erop wijst dat het tij kan worden gekeerd.

Lees hier meer over ons onderzoek naar de katholieke kerk.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden