Een scène uit 'Unorthodox'.

Ultraorthodox

Unorthodox: een universele boodschap over identiteit

Een scène uit 'Unorthodox'.

De Netflix-serie ‘Unorthodox’ leidt tot jubelende reacties. De serie gaat over een jonge vrouw die een ultraorthodoxe, chassidische gemeenschap ontvlucht. Maar eigenlijk is de boodschap veel universeler, vertelt de maakster.

Wat als je opgroeit in New York, de stad van onbegrensde mogelijkheden, maar niks mag? In haar memoires ‘Unorthodox’ beschrijft Deborah Feldman hoe ze als Joods meisje wordt onderdrukt in de ultraorthodoxe, chassidische gemeenschap van de wijk Williamsburg. Ze mag niet naar de bibliotheek en mag thuis alleen Jiddisch praten. De Engelstalige literatuur die ze stiekem leest, verstopt ze onder haar bed, omdat iedere afwijking wordt afgestraft. Feldman is pas 17 als ze wordt uitgehuwelijkt. Hoewel het liefdesleven van het paar wordt gedomineerd door frustratie en ongemak, krijgen ze twee jaar later toch een kind. Op haar 23ste heeft Feldman genoeg van alle druk en vlucht met haar zoontje.

Ook de Amerikaanse schrijfster en tv-maker Anna Winger las het boek, dat in 2012 een bestseller was. Ze is bevriend met Feldman en woont net zij al jaren in Berlijn. Winger besloot haar verhaal te verfilmen, omdat ze er een universele boodschap in zag. “Het gaat in de basis over een vrouw die zoekt naar een identiteit, een eigen stem en een gemeenschap waar ze zich wél thuis voelt”, vertelt Winger aan de telefoon. “Ik ben ook joods, maar ik ben seculier opgevoed. Toch heb ik vroeger veel seksisme ervaren, nota bene in de liberale kunstwereld. Dus ik denk dat vrouwen uit allerlei hoeken hoop kunnen putten uit dit verhaal.”

Op de vlucht

De vierdelige miniserie ‘Unorthodox’ is nu te zien op Netflix. In de serie komt het jeugdverhaal van Feldman grotendeels terug. De auteur werkte ook mee aan de serie. Maar vanaf het moment dat de hoofdpersoon op de vlucht slaat, verloopt de serie ­anders dan het boek. Het tv-personage Esty raakt in Berlijn bevriend met een groep jonge muzikanten van een vooruitstrevende muziekacademie, waar moslims en Joden harmonieus samenwerken, waar homoseksualiteit geen issue is. “Het is voor mij altijd belangrijk geweest om vrouwen een podium te geven, maar ook andersgeaarden en mensen van kleur”, zegt Winger. Maar Berlijn staat niet alleen symbool voor vooruitgang. “We wilden Esty laten terugkeren naar de bron van het trauma dat haar gemeenschap, de Satmar, heeft gevormd.”

De Satmar-gemeenschap gelooft dat de Holocaust een straf van God was, vertelde Feldman daar eerder over in deze krant. Die straf zou zijn gevolgd op het feit dat de Joden te veel waren geassimileerd in het moderne leven. ‘Volgens onze rabbi was het de taak van onze gemeenschap om zo vroom te leven, dat we de zonden van die geassimileerde Joden zouden compenseren en God zo gelukkig zouden maken.’

De naar schatting zeventigduizend Satmar in New York zijn nakomelingen van Holocaustoverlevenden uit Hongarije. “Dat trauma wordt doorgegeven van generatie op generatie”, zegt Winger, “dus we wilden Esty die cyclus laten doorbreken in Berlijn, een stad waar het verleden, het heden en de toekomst door elkaar heen lopen”.

Niet slecht, maar onwetend

De serie brengt nog drie andere personages in beeld die net als Esty worstelen met de Satmar-gemeenschap. Esty’s man reist haar achterna, samen met zijn onbetrouwbare neef. Het goddeloze Berlijn stelt hun vroomheid op de proef. Ook worden de twee mannen geconfronteerd met hun hypocrisie jegens vrouwen. “Het boek is vrij introspectief, omdat het memoires zijn”, zegt Winger. “Maar wij wilden een driedimensionaal personage van Esty’s man maken, die in het boek op de achtergrond blijft. Hij is geen slecht mens, maar gewoon onwetend, net als Esty.” Haar moeder, die jaren daarvoor al was gevlucht voor de Satmar, maar haar jonge dochter moest achterlaten in New York, krijgt ook een grotere rol in de serie.

Unorthodox is een kostuumdrama in de 21ste eeuw, met veel oog voor de traditionele kledij en rituelen. Op Netflix staat ook een making of, die meer inzicht geeft in de wereld van de Satmar. Een van de grootste uitdagingen, vertelt Winger, was het Jiddisch. Een aantal van de acteurs is met die taal opgegroeid en een van hen fungeerde als taalcoach. Winger is trots dat deze eigenzinnige taal nu een wereldwijd publiek bereikt. “Toen Israël werd gesticht, koos men voor Hebreeuws als voertaal, mede omdat Jiddisch een Germaanse taal is, die niet werd begrepen door Sefardische Joden. Het Jiddisch heeft een rijke culturele geschiedenis, maar wordt tegenwoordig door steeds minder mensen gesproken.”

‘Ik houd van minigeluk’

Esty’s haar speelt ook een belangrijke rol in de serie. In New York wordt het eraf geschoren, als ze is getrouwd en een pruik moet dragen. De camera zoomt in op de grote, tranende ogen van actrice Shira Haas, die ook echt kaal werd geschoren. Jaren later, als Esty gaat zwemmen in een meer bij Berlijn, doet ze voor het eerst in het openbaar haar pruik af. De frêle actrice oogt niet langer beschadigd, maar bevrijd. “Ik heb niet geleerd om geluk na te streven”, zegt Feldman over haar eigen weg naar vrijheid. “Dus ik houd van minigeluk; dat ik met mijn hond kan wandelen, kan fietsen, autorijden. Dingen die andere mensen vanzelfsprekend vinden, maar die bij ons niet mochten.”

Tv-maker Winger hoort van kijkers over de hele wereld dat ze zich herkennen in Esty’s strijd. “Sommigen zeggen dat ze zich voor het eerst kunnen verplaatsen in een Joods personage. Unorthodox is gemaakt voor een nichepubliek, maar het wereldwijde nichepubliek blijkt dankzij Netflix erg groot. En dankzij sociale media gaan mensen met elkaar in discussie over de serie.” Dat succes – en Netflix’ neiging succesvolle series een vervolg te geven – roept de vraag op: Komt er een vervolg? Winger: “Nee, een vervolg zat nooit in de planning. Het is goed zoals het is.”

Lees ook:

Deborah Feldman: ‘Het lag altijd aan het vrouwenlichaam’

‘Sommige mensen denken dat mijn boek gaat over een krankzinnig geloof en vrouwenemancipatie', zei Deborah Feldman eerder in Trouw. ‘Maar het is veel simpeler: het is een universeel verhaal over hoe je trouw aan jezelf probeert te blijven als je omgeving er alles aan doet om dat te voorkomen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden