Sedermaaltijd

Ultraorthodoxe gemeenschappen hard getroffen door het coronavirus - hoe moet het nu met Pesach?

Bnei Brak bij Tel Aviv behoort tot de zwaarst getroffen steden van Israël. Beeld AFP

Over heel de wereld blijken ultraorthodoxe joodse gemeenschappen hard getroffen door het coronavirus. De strenge maatregelen tegen het virus betekenen dat ook Pesach, dat vanavond begint met de traditionele sedermaaltijd, dit jaar anders verloopt.

 Aan de vooravond van Pesach, een van de belangrijkste joodse feestdagen, zou het normaal gesproken wemelen van de mensen in de straten van Bnei Brak, een ultraorthodoxe voorstad van Tel Aviv. De 200.000 inwoners zouden zich langs de supermarkten haasten om matses en andere benodigdheden voor de viering in te slaan. Nu zijn de straten stil en mag niemand zonder toestemming de stad verlaten of betreden.

Bnei Brak behoort tot de hardst getroffen gemeenschappen van Israël. Ruim twaalfhonderd mensen uit de wijk werden al positief getest op Covid-19, en artsen vermoeden dat het werkelijke aantal besmettingen nog vele malen hoger ligt. Samen met andere ultraorthodoxe gemeenschappen zijn de mensen in Bnei Brak naar schatting goed voor veertig tot zestig procent van de besmettingen in Israël, hoewel de ultraorthodoxe, charedische, joden slechts twaalf procent van de bevolking uitmaken.

Het is niet alleen in Israël dat het coronavirus zich snel verspreidt in ultraorthodoxe gemeenschappen, ook in New York bleek de besmettingsgraad hoger onder de charedische joden in de wijk Williamsburg dan in de rest van de stad. En in Antwerpen waarschuwden religieuze leiders  dat ruim tachtig procent van de Antwerpse ultraorthodoxe joden weleens besmet zou kunnen raken.

Dat de ultraorthodoxe joden kwetsbaar blijken voor Covid-19 komt in de eerste plaats omdat ze met vaak grote gezinnen in dichtbevolkte wijken wonen. “Het zijn gesloten gemeenschappen, die intensief contact met elkaar hebben”, zegt historicus Bart Wallet, gespecialiseerd in het jodendom. “Bovendien wonen vaak meerdere generaties bij elkaar in huis, wat zeker ook een rol speelt bij het verspreiding van het virus.”

Bagatelliseren

In Israël geldt bovendien dat religieuze leiders de dreiging van het virus in eerste instantie bagatelliseerden. De 92-jarige rabbijn Chaim Kanievsky protesteerde bijvoorbeeld tegen de beslissing van de Israëlische regering om de scholen te sluiten en riep op om vooral samen te blijven komen in synagogen. “De Talmoed beschermt en redt ons”, zei hij. Pas toen begin vorige week bleek dat de besmettingen in rap tempo opliepen, kwam hij op zijn uitspraken terug en vroeg hij de mensen in Bnei Brak en elders zich te houden aan de richtlijnen van het Israëlische ministerie van volksgezondheid.

Hoewel de ultraorthodoxe gemeenschap in Nederland heel klein is en zich meer mengt met andere joodse stromingen, zijn volgens Wallet ook in Amsterdam en Amstelveen relatief veel joden getroffen door het coronavirus. De Amsterdamse rabbijn Shmuel Katz, van de orthodoxe Gerard Dou Synagoge, werd opgenomen op de intensive care. Zijn zoon belandde ook in het ziekenhuis. Wallet vermoedt dat de viering van het joodse Poerimfeest, op 9 maart, een belangrijke rol zou kunnen hebben gespeeld bij die besmettingen. De coronamaatregelen waren toen nog niet van kracht en het joodse voorjaarsfeest werd uitbundig gevierd.

Dat zal niet gelden voor Pesach, dat vanavond begint met de traditionele sedermaaltijd. “Normaal gesproken is Pesach een sociaal hoogtepunt”, zegt Wallet. “Het is een moment waarop families en vriendengroep bij elkaar komen, aan lange tafels, om samen de uittocht van de joden uit Egypte te herdenken.” Verschillende gerechten symboliseren tijdens de maaltijd aspecten van de uittocht van het joodse volk. Zoals de matses, die de joden moeten herinneren aan de overhaaste vlucht, die het onmogelijk maakte het brooddeeg te laten rijzen.

Dit jaar zal die maaltijd er voor veel mensen anders uitzien dan verwacht. Wie het huis niet uit kon om inkopen te doen, kon de afgelopen dagen op veel plaatsen al ‘Pesachpakketen’ laten bezorgen, met daarin alle benodigdheden voor de sedermaaltijd. Bovendien benadrukte het rabbinaat van Amsterdam dat er uitzonderingen konden worden gemaakt voor wie in deze crisis onmogelijk Pesachproducten kon kopen. Levensmiddelen die je gewoonlijk niet zou mogen gebruiken met Pesach zijn nu in bijzondere omstandigheden toch toegestaan. “Het Joodse recht is eigenlijk heel flexibel”, zegt Wallet. “Het bestaat al eeuwenlang en biedt de ruimte om te gaan met crisissituaties. Uitzonderingsregels worden nu voor het eerst sinds tijden toegepast.”

Videobellen

Een vergelijkbare uitzondering wordt in sommige Joodse gemeenschappen gemaakt voor het gebruik van elektriciteit tijdens de sederavond. Normaal gesproken is dat niet toegestaan, maar overal ter wereld worden initiatieven genomen om in elk geval een deel van de sederavond via Zoom of andere vormen van videobellen te laten plaatsvinden. Een groep van veertien Sefardische rabbijnen uit Israël schreef in een gezamenlijke verklaring dat videobellen tijdens de seder toegestaan was “om het verdriet van volwassenen en ouderen te verlichten en hun de motivatie te geven om te vechten voor hun levens, en om depressies en mentale zwakheden te vermijden”.

Toch is die uitzonderingsmaatregel omstreden. Verschillende religieuze leiders van orthodoxe gemeenschappen hebben zich ertegen uitgesproken, onder wie de invloedrijke Israëlische rabbijnen David Lau en Yitzschak Yosef. De kans dat in het verstilde Bnei Brak computerschermen zullen oplichten tijdens de sedermaaltijd is dus klein. Daar zal Pesach, het feest van de bevrijding, dit jaar in kleinere kring en achter gesloten deuren worden gevierd.

Shira Kavita HuizingBeeld Iris Reintke

Ook in de oorlog vierden ze Pesach samen

De vraag waar het tijdens de sederavond om draait is: waarom is deze avond anders dan andere avonden? Voor Shira Kavita Huizing (25) heeft die vraag dit jaar meer lading dan gewoonlijk. Voor het eerst viert ze Pesach alleen, in haar studio in Amsterdam-Zuid. “Normaal gesproken ga je voor de sedermaaltijd altijd naar familie of vrienden, of naar mensen van de synagoge. Ik bezoek altijd mijn oma met Pesach, maar dat kan nu natuurlijk niet.” Spannend, maar ook best bijzonder. “Pesach is nog nooit gecanceld. Zelfs tijdens de Tweede Wereldoorlog werd in de kampen en op onderduikadressen nog gezamenlijk het verhaal van de uittocht uit Egypte verteld. En nu kan dat niet.” Dat Pesach een bevrijdingsfeest is, beseft Huizing dit jaar sterker dan ooit. “Eigenlijk weten we niet wat het is om niet vrij te zijn. Wij zijn altijd vrij geweest om te doen wat we willen. Het is wel bijzonder dat we nu een beetje kunnen voelen hoe het is als je niet kunt gaan en staan waar je maar wil.”

Lees ook: 

Wijn drinken, matzes eten en zoeken naar stukjes brood: zo vieren joden Pesach

Joden vieren deze dagen Pesach, dat begint met ‘bedikas chometz’, waarbij de kinderen stukjes brood verstoppen, die de vader des huizes moet zoeken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden