Transgender-diensten in de PKN: top en prachtig, maar ook tricky en weinig respectvol

Beeld ANP

De handleiding van de Protestantse Kerk in Nederland voor kerkdiensten waarin transgenders hun nieuwe naam vieren en laten zegenen, krijgt lof maar wordt ook scherp afgekeurd. 

Inhoudelijk, maar ook vanwege de procedure. In orthodoxe hoek vindt men dat het landelijke kerkbestuur, de synode, zich eerst had moeten uitspreken over de teksten voor gebed en zegen die in het najaar worden gepubliceerd.

“Ik vind dit bezwaarlijk en persoonlijk verwerpelijk”, zegt Maarten Klaassen, predikant te Arnemuiden van de hervormde kerk binnen de PKN. Hij is ook ‘verrast’: “Ik heb nog geen bericht van de PKN ontvangen dat ze hiermee komt.” Klaassen vernam erover via deze krant.

Klaassen was deze winter een van de initiatiefnemers van de Nederlandse vertaling van de Nashville-verklaring. Die tekst, ondertekend door 200 voorgangers onder wie een aantal PKN-dominees, is sterk gekant tegen homoseksualiteit maar nog meer tegen mensen die van geslacht veranderen.

Slecht te spreken

In lijn daarmee heeft Klaassen scherpe kritiek op dit initiatief van de PKN, net als het orthodoxe deel van de PKN verenigd in de Gereformeerde Bond eerder deed. De orthodoxen zijn in de PKN een minderheid van omstreeks 15 procent, maar er wordt wel rekening met hen gehouden omdat de kerk graag wil voorkomen dat zij uitwijken naar behoudende kerken.

Predikant Klaassen is slecht te spreken over de route die de PKN bewandelt. Van gelovigen, onder wie transgender Bea Smit uit Emmer-Compascuum, kwam de vraag om een handleiding voor naamdiensten. Smit wilde haar nieuwe naam graag bevestigd zien, maar dat duurde lang, ook omdat er een handleiding ontbrak.

De PKN reageerde welwillend en stelde een projectgroep in. Die heeft daarop met betrokken transgenders en andere deskundigen gesproken en maakt mede op grond daarvan materiaal dat kerken kunnen gebruiken in diensten waarin transgenders de bepalende momenten in hun transitieproces markeren. Dat kan een dienst aan het begin zijn, een gebed voor de medische behandeling of als het proces is afgelopen. Meest zichtbaar zal een naamdienst worden, waarin de transgender bevestigd wordt in zijn of haar nieuwe naam en wordt gezegend.

De teksten worden opgenomen in het dienstboek van de kerk, een meer dan 1200 pagina’s tellend document met handleidingen voor tal van bijzondere momenten in het kerkelijk leven, waaronder huwelijk en doop. Uitbreiding of aanpassing van dat dienstboek is formeel geen zaak van het landelijk kerkbestuur, de synode. De werkgroep die gaat over aanpassingen in het dienstboek opereert zelfstandig.

Niet respectvol

Toch had de liturgische vernieuwing eerst besproken moeten worden in de synode, vindt Klaassen, vanwege de gevoeligheid rond transgenders, met name in de orthodoxe hoek maar ook daarbuiten. Hij hoopt dat dit alsnog gaat gebeuren, al is dat in feite te laat: “Het is het paard achter de wagen spannen. Je moet met bezinning beginnen, en dan volgt beleid. Het is een beetje tricky dit zo via een achterdeur de PKN binnen te halen. Dit is niet erg respectvol naar diegenen die er moeite mee hebben. Zij staan voor een voldongen feit.”

PKN-synodelid Peter Goudkamp staat inhoudelijk aan andere kant; hij juicht deze stap van zijn kerk toe, hij zet zich in voor volledige gelijkberechtiging van het homohuwelijk, niet alleen in de praktijk, ook op papier, in de kerkorde. Goudkamp: “Ik ben blij dat de kerk oog heeft voor transgenders. Maar zij moet oog hebben voor iedereen, zonder daarin onderscheid te maken. Iedereen is welkom, zonder onderscheid in de kerkorde.”

Tegelijkertijd vindt Goudkamp dat dit soort gevoelige kwesties makkelijker op de agenda van de synode moeten kunnen worden gezet. Nu beslist het dagelijks bestuur van de synode in principe waar de kerkvergadering over beslist. Goudkamp bepleitte bij de synode in april meer invloed van de leden op de agenda. Het dagelijks bestuur komt in november met een reactie.

Hartstikke goed

Los van die synode is Heleen de Boer, voorzitter van de christelijke koepel LKP voor homoseksuelen en transgenders, blij dat er nu een handleiding komt voor naamdiensten en andere vieringen met transgenders. “Dit is hartstikke goed, top. Mensen hoeven nu het wiel niet meer zelf uit te vinden, en ze worden misschien op een idee gebracht. Er is al iets, je hoeft er niet meer om te vragen. Dat is makkelijker dan als iemand het zelf moet bedenken.”

De Boer vindt wel dat de grootste Nederlandse protestantse kerk het niet moet laten bij dit nieuwe hoofdstuk in het dienstboek. “Dit moet geen excuuspagina worden, maar een startpagina, naar verdere acceptatie van transgenders in de kerk.” Er zijn geen recente cijfers hoe kerkgangers staan tegenover transgenders. In de Nederlandse samenleving als geheel is de acceptatie minder dan die voor homoseksuelen, zo heeft het Sociaal en Cultureel Planbureau nog niet zo lang geleden vastgesteld.

Naast procedurele bezwaren heeft dominee Klaassen biologische en theologische bezwaren. Het geslacht is volgens hem geen ‘sociaal construct’ dat je zomaar kunt veranderen. “En theologisch is het de vraag of dit geen overbenadrukking is van gender. In de kerk is niet fundamenteel dat iemand hetero is of homo, man of vrouw. Je staat voor God als zijn schepsel, als zondaar. Dat is de kernboodschap van de kerk.”

Hij vindt ook dat het anderen in de kerk heel moeilijk wordt gemaakt als een transgender in de gemeente wordt bevestigd in een nieuwe naam en identiteit. “Moet ik die persoon dan ook zo gaan noemen? Daarmee kan je anderen in een groot moreel conflict brengen.”

Eerste kerk

De PKN-projectgroep die het materiaal ontwikkelt, is zich ervan bewust dat gemeenteleden, maar ook de familie en andere bekenden, moeite kunnen hebben met naasten die van geslacht veranderen. Om die reden komt er ook een gebedstekst waarin de problemen worden verwoord van mensen om transgenders te accepteren. Klaassen vindt dat te weinig.

Plaatselijke PKN-gemeenten zijn volledig vrij wat ze met verzoeken van gelovige transgenders doen die hun nieuwe identiteit in de kerk willen vieren. Ze mogen dat afwijzen, de nieuwe handleiding gebruiken, zelf andere vormen kiezen – het kan allemaal. “Ja, dat is de PKN eigen, het is een keuzekerk”, zegt Klaassen. “Gemeenten hebben veel vrijheid, en die nemen we zelf hier in Arnemuiden ook. Maar tegelijkertijd past dat niet bij het beeld dat we van de kerk hebben. De leiding zou veel meer sturing moeten geven aan deze discussie.”

De PKN is voor zover bekend de eerste kerk ter wereld die met liturgisch materiaal komt voor diensten voor gelovige transgenders. De vrijzinnige remonstranten waren in 1986 de eerste kerk ter wereld waar homoseksuelen hun huwelijk konden laten inzegenen. “We worden nu links ingehaald door de PKN”, reageert dominee Joost Röselaers namens de remonstranten. Hij spreekt over een ‘prachtig initiatief’, waar de remonstrantse kerken misschien ook gebruik van kunnen maken. “Het is heel goed dat de PKN zich na Nashville zo laat horen. Ik ben er trots op.” Zelf heeft hij net met zijn collega Claartje Kruijff een bundel gepresenteerd met teksten voor kerkelijke rituelen; de diensten voor transgenders ontbreken daarin, “maar die hadden er wel in gemoeten.”

Lees ook: 

PKN komt met handleiding om transgenders voor, tijdens of na hun transitie te zegenen

De Protestantse Kerk in Nederland komt met materiaal waarmee transgenders in een eredienst hun nieuwe naam en identiteit kunnen presenteren en zich laten zegenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden