Boekrecensie De steenhouwer en de robot; reflecties over handwerk en ambacht

Traagheid maakt handwerk waardevol

De steenhouwer en de robot; reflecties over handwerk en ambacht 
Thomas Crombez  
Letterwerk, 74 blz. € 12,50 
★★★★☆

De schrijver

Thomas Crombez (1978) doceert kunstfilosofie aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Antwerpen. Hij is medeoprichter van uitgeverij en ontwerpstudio Letterwerk. Bij deze uitgeverij verscheen al eerder  ‘Kunnen machines kijken? Aanzet voor een nieuwe filosofie van de fotografie’ (2018).  Beide boekjes maken deel uit van de Questa-reeks, een serie kleine uitgaven waarin denkers zich buigen over grote thema’s als liefde, literatuur, kunst en feminisme.

De waarde van handwerk

Door verregaande industrialisering, automatisering en digitalisering lijkt handwerk in de verdrukking te zijn geraakt. Ondertussen neemt onze waardering voor ambachtelijkheid toe. Maar wat is eigenlijk de intrinsieke waarde van het ambacht? En wat is handwerk?

In het eerste deel van dit korte essay probeert Crombez dichter bij een definitie te komen. Uiteindelijk gaat het bij het onderscheid tussen handwerk en industriële productie meer om de organisatie van het maakproces – zoals standaardisering – dan om het instrumentarium van de makers of de schaal van de productie. Handwerk en industriële productie zijn dus geen tegengestelden, er is eerder sprake van een  continuüm, meent Crombez.

Een kort historisch onderzoek voert langs onder anderen Rousseau (1712-1778), Marx (1818-1883) en John Ruskin (1819-1900, een grondlegger van de arts-and-crafts-beweging) en laat zien dat het verlangen naar ambachtelijkheid het romantische kind is van de industrialisering zelf, en de bijbehorende vervreemding. 

Maken is mens-zijn

Uit gesprekken met moderne ambachtslieden concludeert Crombez dat ambacht en (hi-)tech niet per se op gespannen voet met elkaar hoeven staan. Ambacht heeft de beste overlevingskans als we het op een ‘anti-romantische manier’ kunnen inzetten. Ambachtslieden besteden taken uit aan computers, en werken geregeld met elektrisch gereedschap, omdat de tijd dringt. Daar is niets mis mee en dat maakt hun werk niet minder ambachtelijk.

Maar de intrinsieke waarde van handwerk zit hem wél deels in zijn traagheid: handwerk krijgt zijn bestaansrecht door ‘het chronisch achter de verbeelding aanlopen’, citeert Crombez kunstenaar en schrijver Jan Bierens.

Maar het is meer: in een gedigitaliseerde wereld, waarin de output van ons werk steeds minder tastbaar is, biedt handwerk ‘uitzicht op het herstel van het eigen handelingsvermogen.’ Want, zo stelt Crombez, maken is fundamenteel aan mens-zijn.

Opvallende passage

“Zelfs als iemand zijn hele dag moet doorbrengen als bediende bij een industriële onderneming, zal hij in zijn vrije tijd iets maken, al is het maar een bloembak op zijn vensterbank,” zo citeert Crombez typograaf en beeldhouwer Eric Gill (1882-1940).

Reden om dit boek niet te lezen

De vraag waarmee de lezer achterblijft, is of dat werkelijk zo is. (Disclaimer: dit stukje is geschreven door iemand die daadwerkelijk haar eigen bloembakken maakt.) Velen produceren van negen tot vijf niets dan e-mails en excel-sheets, bestellen thuis via het scherm avondeten dat door een ander bereid werd, brengen de avond simultaan netflixend en instagrammend door en voelen zich daarbij ogenschijnlijk niet aangetast in hun handelingsvermogen.

Is maken (nog) fundamenteel voor mens-zijn of is maken fundamenteel voor een bepaalde invulling van mens-zijn die Crombez wenselijk acht en niet verloren wil zien gaan? En is het verlangen zelf iets te maken ook niet een beetje het privilege van wie zelf zeker niets hoéft te maken? Zoals sommige welvarende randstadbewoners graag hun eigen paddestoelen plukken in het weekend, misschien wel juist omdat het volledig vrijblijvend en onnodig is.

Reden om dit boek wel te lezen

In kort bestek geeft Crombez stof tot nadenken én inzicht in ambachten waarbij je wellicht nog nooit stil had gestaan of waarvan je dacht dat ze lang geleden al waren uitgestorven. Hij doet dat met de helderheid en toegankelijkheid die zijn schrijven eigen is. Ook deze uitgave van Letterwerk is bovendien weer goed vormgegeven.

Lees ook:
Ambachten zijn terug van weggeweest

Maak kennis met een jonge bierbrouwer, een kaasmaker, een boekbinder en een ciderproducent: opgegroeid in een kant-en-klaarwereld willen ze graag zélf dingen maken. En verkopen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden