Kerkdienst in coronatijdOmrop Fryslân

Tot in Canada wordt de kerkdienst in Friesland bekeken

In de Trinitas-kerk in Heerenveen. Beeld Reyer Boxem
In de Trinitas-kerk in Heerenveen.Beeld Reyer Boxem

Over heel de wereld worden de kerkdiensten bekeken die de Friese regionale omroep Omrop Fryslân sinds het begin van de pandemie uitzendt. Ze gaan er in elk geval tot de zomer mee door. Vanwaar dit succes?

Kerk noch omroep had het vooraf kunnen bedenken. De kerkdienst die Omrop Fryslân sinds corona wekelijks uitzendt, is een van de best bekeken programma’s van de regionale omroep. Tot de zomer gaan ze er mee door. En hoe corona zich ook ontwikkelt, wat de organiserende werkgroep van de Friese raad van kerken betreft wordt de kerkdienst op de Friese tv een blijvertje.

Zo’n dertig- tot zestigduizend mensen kijken ’s zondags naar de kerkdienst om 10.00 uur, die om 12.00 uur wordt herhaald. “Ja dat is veel”, zegt eindredacteur Sybren Terpstra. “Het succes is onverwacht. Je doet de mensen er een groot plezier mee.” Ook onverwacht is dat het publiek zich niet beperkt tot de provinciegrenzen: de helft van de kijkers woont in Friesland, de andere helft niet – en de omroep krijgt ook reacties uit het buitenland.

“Het voorziet in een behoefte”, constateert Maaike van Dijk, lid van de werkgroep Tsjerketsjinsten Fryslân van de Friese Raad van Kerken. “Het is herkenbaar, mensen voelen zich erbij thuis. Onze insteek is om het blijvend te doen.”

Met die ambitie verschilt Friesland van andere provincies. Elders hebben regionale omroepen wel kerkdiensten uitgezonden, maar voor een korte periode of anders van opzet. Omroep Zeeland had bijvoorbeeld twee keer een serie oecumenische vieringen op zondagochtend. Ook een succes, aldus initiatiefnemer Arie van der Maas, classispredikant bij de Protestantse Kerk in Nederland. “We filosoferen nu over een nieuw programma rond zingeving.”

De Friese omroepman Terpstra en kerkelijk vrijwilligster Van Dijk kennen elkaar. Van Dijk werkte jaren bij de omroep. In maart was ze nog voorzitter van de kerkenraad van de Protestantse Gemeente in Franeker. Ook dit kerkbestuur moest bedenken hoe ze verder ging, nu diensten nagenoeg niet meer mogelijk waren. Toen iemand suggereerde Omrop Fryslân erbij te betrekken was de link gauw gelegd tussen Van Dijk en haar vroegere werkkring.

“We zaten op hetzelfde spoor, zij wilden ook wat met de kerk. In een week was alles geregeld”, zegt Van Dijk. De Protestantse Gemeente in Franeker nam tot juni de organisatie op zich. In de zomer, toen de corona-maatregelen werden versoepeld, stopten ze ermee. Toen het virus na de zomer weer toesloeg, hebben omroep en kerken de draad weer opgepakt. De omroep regelt beeld en geluid, wat per uitzending zo’n 1500 euro kost. Dat financierde de omroep tot november zelf, sindsdien de regionale kerkverbanden.

Tot januari kwamen de diensten uit de kerk in Franeker. Dit jaar is de opzet iets anders: elke maand organiseert een andere gemeente de vieringen. De vaste organist en paar professionele zangers maken in principe plaats voor lokale musici. Hoe dat zondag gaat is nog even de vraag, nu de Protestantse Kerk in Nederland adviseert het zingen te stoppen. De insteek is volgens Maaike van Dijk om dat advies te volgen.

In januari is de Protestantse Gemeente in Heerenveen de gastheer, in Trinitas, een modern kerkgebouw. Vast element in alle vieringen is de speciaal gemaakte kaars, met symbolen erop van verbinding tussen kerken en mensen. Die reist mee de provincie door.

Ook de voorwaarden van Omrop Fryslân blijven dezelfde. Het mocht geen ‘protestants feestje’ worden. Dat blijkt nog niet zo eenvoudig. Verbreding naar andere wereldgodsdiensten – islam, jodendom – is er niet. En los van een enkele katholieke pastor, zijn de voorgangers overwegend protestant. Wel is het palet van predikanten groter dan dat van de PKN. Afgelopen zondag werd de dienst bijvoorbeeld geleid door de doopsgezinde dominee in Heerenveen, Pieter Post.

Gemeenschappelijke taal

Post deed een gebed in het Fries, er werd voorgelezen uit de Friese Bijbel en sopraan Alina Rozeboom zong een paar liederen uit het Friese liedboek. Gebruik van het Fries is standaard, dat schrijft de Omrop voor. “Er moet iets Fries in”, zegt eindredacteur Terpstra van Omrop Fryslân. Op de liturgie op de website wordt dat wel vertaald, op tv niet. Onder­titeling is duur, zegt hij, en onnodig. “Negentig procent van de inwoners verstaat Fries.”

Die gemeenschappelijke taal – de tweede rijkstaal van ons land – bepaalt voor een belangrijk deel de identiteit van Friesland. Zijn taal en identiteit het geheim van het succes? Maaike van Dijk van de organiserende werkgroep van de Friese raad van kerken denkt van niet. “Het is een succes omdat we ermee begonnen zijn”, zegt de geboren Friezin, die het zelf prachtig vindt dat het Fries een plek krijgt in de diensten. “Het is absoluut waar dat Friesland een eigen identiteit heeft. Maar ik kan me niet voorstellen dat het aan de provincie ligt. Als Groningen dit had gedaan, dan had het daar ook gewerkt. Maar het zou kunnen hoor, dat mensen trouw zijn aan wat er uit hun eigen provincie komt.”

Ze denkt dat het voor met name ouderen makkelijk is dat de dienst op tv is. Heel praktisch. Zij hoeven het huis niet uit en de computer is hun soms te ingewikkeld.

De classispredikant van de PKN voor Friesland Wim Beekman – afkomstig van de Veluwe – denkt dat de Friese identiteit zeker een rol speelt bij de hoge kijkcijfers. “De Fries heeft, gelovig of niet, wat met de kerk. Dat is in Groningen, of waar ik vandaan kom, anders. In Friesland zit de kerk meer in het systeem, in de cultuur.” Een andere verklaring zou volgens hem kunnen zijn dat Friesland relatief veel kleine kerkjes en kleine gemeenten heeft. Die hebben de mensen niet om een online dienst te verzorgen. “En dan is dit een uitkomst.”

Maar Friesland heeft natuurlijk net zo goed veel kerken die wél elke zondag een viering houden die op ­internet te volgen is. Volgens Beekman bestond er aanvankelijk angst dat die eruit worden geconcurreerd door de kerkdiensten van Omrop Fryslân met het professionele beeld en geluid. Maar die vrees bleek ongegrond: “Mensen kijken op zondag nu naar twee, drie diensten. Ik denk dat het net zo gaat als met voetbal op tv. Je kijkt ernaar, maar je gaat ook naar je eigen club. Het is eerder een extra stimulans. Zien vieren doet vieren.”

Lees ook:

Na de kerkhonger de kerkhuiver: komen kerkgangers terug na corona?

Kerken mogen op anderhalve meter weer kerkdiensten houden, maar er blijven veel lege stoelen. Is de kerkhonger gestild en neemt de kerkhuiver de overhand? En komen de mensen weer terug als het virus is bedwongen? De bezorgdheid is groot, maar hoop is er ook.

Online vespers, bijbelkringen en meditaties: kerken maken een digitale inhaalslag

Ook al kleeft er een heel rijtje stevige nadelen aan, voorgangers van Nederlandse kerken vinden dat de online vieringen, die met het uitbreken van de coronacrisis gemeengoed geworden zijn, die kerken tal van kansen biedt. De online vieringen hebben bovendien voor allerlei vernieuwing gezorgd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden