null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Timothy Snyder en Nora Krug geven een beeldend inkijkje in de excessen van de twintigste eeuw

Timothy Snyder, Nora Krug
Over tirannie. Twintig lessen uit de twintigste eeuw
Vert. Inge Pieters
Balans; 126 blz., € 19,95
★★★

Sofie Messeman

De schrijvers

Timothy Snyder, hoogleraar geschiedenis aan Yale Universiteit en gespecialiseerd in Oost-Europa en de Holocaust, schreef Bloedlanden: Europa tussen Hitler en Stalin (2010) en Zwarte aarde: geschiedenis van de Holocaust (2015). Nora Krug is illustrator, bekend van de bekroonde graphic novel Heimat, waarin ze kritisch onderzocht hoe haar Duitse familie omging met het naziregime.

De aanleiding

Na de verkiezing van Donald Trump tot president van de VS was historicus Timothy Snyder in schok. Hij kon niet geloven dat mensen hadden gestemd op iemand die het niet zo nauw neemt met de democratie. Daarop schreef hij een boekje over tirannie. Daarin analyseerde hij het fenomeen niet zozeer, maar gaf hij twintig aanbevelingen voor burgers: houdingen die de burger kan aannemen om de vernietiging van de democratie actief tegen te gaan. Voor zijn adviezen trekt Snyder lessen uit de geschiedenis van de twintigste eeuw, met zijn moordende fascisme, nazisme en communisme. Onlangs werd het boek omgewerkt tot een graphic novel, met tekeningen, kadertjes, foto’s en stukjes stripverhaal van Nora Krug.

De uitwerking

Een eerste, erg belangrijke aanbeveling luidt: ‘Gehoorzaam niet op voorhand’. Snyder betoogt dat na de Duitse verkiezingen van 1932, waarbij Hitler aan de macht kwam, behoorlijk wat Duitsers vrijwillig hun diensten aanboden. Die gehoorzaamheid toont een regime hoever het kan gaan: vaak veel verder dan het aanvankelijk zelf vermoedde.

Al even cruciaal is het advies: ‘Verdedig maatschappelijke instellingen’. Het is immers een denkfout te geloven dat rechtbanken, het parlement of de vakbonden zich automatisch zullen handhaven. Zo waren de belangrijke instellingen in Duitsland tegen 1933 allemaal teruggebracht tot een schim van wat ze ooit waren. ‘Neem verantwoordelijkheid voor het aanzien van de wereld’, luidt weer een andere aanbeveling. Snyder bedoelt daarmee dat je geen symbolen van loyaliteit moet aanhangen indien die symbolen een deel van je medeburgers uitsluiten, zoals bijvoorbeeld hakenkruisen doen.

Verder kunnen ook beroepsgroepen totalitaire regimes een halt toeroepen. Vandaar: ‘Bewaak de beroepsethiek’. Indien beroepsgroepen als medici en juristen te allen tijde de normen en regels van hun beroep blijven respecteren, kunnen ze daaruit een zekere macht putten tegenover autoritaire regimes. Snyder vermoedt dat het voor de nazi’s veel moeilijker was geweest hun gruweldaden uit te voeren indien advocaten, medici en bureaucraten hun beroepsethiek hadden gehandhaafd.

De invloeden

‘Koester onze taal’, luidt een andere aanbeveling. Victor Klemperer wees in De taal van het Derde Rijk al op de stortvloed van afkortingen waarmee het nazisme zijn misdaden verdoezelde. Sta als burger dus altijd kritisch tegenover de taal van een regime. Om een voldoende genuanceerd wereldbeeld te verwerven, raadt Snyder aan veel te lezen. Hij stipt een paar boeken aan die hem hebben beïnvloed, waaronder Totalitarisme van Hannah Arendt, De geknechte geest van Czesław Miłosz en Doodgewone mannen van Christopher Browning.

Redenen om dit boek niet te lezen

Wie vormen de doelgroep van dit boek? Natuurlijk, ‘alle’ burgers kunnen best iets hebben aan deze als bevelen geformuleerde aanbevelingen, opdat ze niet vergeten dat verzet wel degelijk mogelijk is. Tegelijk lijkt het boek als graphic novel eerder bedoeld voor een jonger publiek. Maar daarvoor veronderstelt het toch weer net te veel voorkennis. Bovendien kun je je afvragen of jongeren zich nog kunnen inleven in typisch twintigste-eeuwse lessen uit de geschiedenis, die bovendien soms van een storende stelligheid getuigen.

Redenen om dit boek te lezen

De auteurs op wie Snyder teruggrijpt, zijn buitengewoon interessant. Dat Snyder zijn lijstje meegeeft, is beslist nuttig voor verdere lectuur. Nog een pluspunt is dat je in een korte tijd een vrij accurate inkijk krijgt in de twintigste eeuw en haar excessen. Tot slot is de manier waarop Nora Krug deze graphic novel heeft vormgegeven buitengewoon esthetisch, met mooie tekeningen, maar ook stripverhaaltjes die ze zelf heeft geschreven, naast foto’s die ze op vlooienmarkten overal ter wereld heeft gevonden, ‘als zwijgende getuigen’.

Lees ook:

Trump volgt het autoritaire script

“Als historicus ken ik geen staatsgreep die zo ver van te voren is aangekondigd”, zei Timothy Snyder over Donald Trumps optreden om de machtsoverdracht door Joe Biden te verijdelen. Jammer voor Trump: hij beheerste het 'script’ voor autocratische leiders niet voldoende, aldus Snyder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden