column

Thuiskomen van het strand zonder zand, wie wil dat nou niet?

Beeld Werry Crone

Op Facebook werd mijn aandacht getrokken door een advertentie van zandlaken.nl. “Thuiskomen van het strand, zonder overal zand. Wie wil dat nou niet?!”

De link voerde me naar een website over badlakens om zandvrij te zonnen. Er passen vijf mensen tegelijk op, ze zijn schoon te maken met de tuinslang, hogedrukspuit en zelfs met alledaagse reinigingsmiddelen. Dit is precies wat er mis is met de moderne mens, dacht ik. We willen wel zonnen, maar geen zand mee naar huis.

In de Dialectiek van de Verlichting stellen Theodor Adorno en Max Horkheimer grote vraagtekens bij het vooruitgangsgeloof van het Verlichtingsdenken. Filosofen als Kant beloofden dat de rede ons uit het moeras van onze onmondigheid zou trekken. Denk zelf! Maar die nadruk op de rede bleek, in combinatie met het oprukkende kapitalisme, de mens van haar menselijkheid te beroven. Mensen zetten zich af tegen de natuur en hun eigen natuur, en werden gemanipuleerd door de oprukkende cultuurindustrie, die ze niet alleen producten maar ook ideeën voorschreef. Dit leidde tot vervreemding.

Deze vervreemding is volgens Adorno en Horkheimer niet binnen de ideologie van de Verlichting in een consumptiemaatschappij op te lossen, en sowieso zijn ze pessimistisch over vooruitgang. Maar herkennen dat we ook natuur zijn is belangrijk, en we moeten steeds de individualiteit op de massaliteit veroveren. (Adorno noemde Horkheimer trouwens liefkozend mammoet en Horkheimer Adorno nijlpaard.)

De Amsterdamse Kalverstraat, uithangbord van de consumptiemaatschappij. Beeld Anp

In bedrijven en aan universiteiten, zelfs in de filosofie, wordt tijdens colleges en lezingen graag gebruikgemaakt van PowerPoint, een computerprogramma van Microsoft waarmee je presentaties kunt maken die uit dia’s bestaan. Het is een soort samenvatting die toehoorders tijdens de lezing mee kunnen lezen, waardoor mensen minder goed hoeven te luisteren en niet zelf de structuur of onderliggende betekenis van een tekst hoeven te ontcijferen.

In een ouder artikel in The New York Times omschrijft generaal James N. Mattis de effecten van PowerPoint tijdens een militaire conferentie in Noord-Carolina bondig: ‘PowerPoint makes us stupid’. Er wordt in het Amerikaanse leger veel gebruikgemaakt van PowerPoint, wat gevolgen heeft voor hoe militairen conflicten duiden en begrijpen (in het Pentagon spenderen mensen elke dag blijkbaar uren aan het maken van PowerPointpresentaties). Namelijk aan de hand van bullet points, lijsten waarin alleen hoofdoorzaken en grote lijnen worden opgesomd, waardoor de realiteit gesimplificeerd wordt en er een illusie van begrip en controle ontstaat.

Mijn eerste bezwaar tegen PowerPoint is dat het zo lelijk is, maar het vereenvoudigende effect is natuurlijk minstens zo erg. Wie versimpelt verliest iets, en samenvatten doet het lijken of betekenis eenduidig is. Het gaat in een tekst bovendien vaak ook juist om het zand in je schoenen, dat wat knarst en wat je met je meesjouwt om er nog eens over na te denken, om de woorden die blijven spoken.

De vreemdheid en grilligheid van het leven en de mensen kan niet gevat worden door een programma van Microsoft en niet worden tegengehouden door een zandlaken. Dus koester dat zand in je schoenen maar, misschien is het al heel oud of komt het van ver.

Eva Meijer (1980) is filosoof, schrijver en singer-songwriter. Ze promoveerde op de politieke stem van het dier en in 2011 debuteerde ze met de roman ‘Het schuwste dier’. Voor Trouw schrijft ze om de week een column.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden