InterviewAlan Levinovitz

Theoloog Alan Levinovitz: ‘De natuur houdt niet van ons’

Alan Levinovitz

Nee, klimaat­verandering en het coronavirus zijn níet de wraak van Moeder Aarde. Theoloog Alan Levinovitz heeft niks met de religie van natuurverering.

Hij had een boek geschreven over de overeenkomsten tussen moderne diëten en religieuze voedselvoorschriften. Alan Levinovitz stelde vast dat mensen hun keuzes vaak ‘natuurlijk’ noemden. De inkt van zijn boek was nog niet droog of hij kwam dat woord overal tegen. Geneesmiddelen worden aangeprezen omdat ze ‘natuurlijk’ zouden zijn, of in elk geval ‘natuurlijke ingrediënten’ bevatten. De school van zijn dochter stimuleerde de ‘natuurlijke nieuwsgierigheid’ van leerlingen. In de sportwereld bleek er meer waardering voor het ‘natuurtalent’ dan voor de atleet die zijn lichaam perfectioneert door discipline en eindeloze oefening.

En toen besefte Levinovitz, theoloog: in het Westen houden we niet zomaar van de natuur, we aanbidden haar. Dat leidt helaas tot simpele, niet altijd onschuldige opvattingen. Moeders voelen zich schuldig als ze hun baby geen borstvoeding geven. Kinderen worden ziek, omdat hun ouders vaccinaties onnatuurlijk vinden. Seksisten vinden het andere geslacht van nature inferieur. Nationalisten vinden dat Afrikanen naar hun natuurlijke plaats moeten...

Alan Levinovitz is professor theologie aan de James Madison University in Harrisonburg, Virginia. In zijn meest recente boek ‘Natural, How Faith in Nature’s Goodness Leads to Harmful Fads, Unjust Laws, and Flawed Science’ onderzoekt hij de natuurverering in westerse samenlevingen. Science noemde het boek een ‘belangrijke oproep voor meer nuance’ over het onderwerp. Eerder schreef hij ‘The Gluten Lie’, over de mythes achter moderne diëten en de relatie met religieuze voedselvoorschriften. 

Zijn nieuwe boek ‘Natural’ is een genuanceerd, soms persoonlijk relaas over zijn omzwervingen langs laboratoria, biologische akkers, sportscholen en afgelegen dorpen in Peru om te komen tot een gezonde relatie met de natuur.

Wat betekent dat woord, ‘natuurlijk’?

“We bedoelen iets wat niet is veroorzaakt door de mens en wat is ontsnapt aan de moderniteit, het tegendeel van technologisch of kunstmatig. Het verraadt een hunkering naar vroeger. We zeggen ermee dat iets goed is en kunnen er zo elke opvatting mee verdedigen. Vegetariërs zeggen dat mensen van nature planteneters zijn, vleeseters juist dat vlees eten natuurlijk is.

“Uit die willekeur blijkt al dat we een theologische visie aanhangen. Volgens gelovigen heeft God ooit een aantal regels bepaald: over hoe we ons moeten gedragen, over wat we wel en niet moeten eten, noem maar op. Die regels veranderen niet, want ze zijn goddelijk. Het is alsof de natuur ze zo aan ons heeft opgelegd. Maar de natuur is niet statisch. De natuur is een proces, dus steeds onderhevig aan verandering. Je wordt daardoor gedwongen een vrij arbitrair moment in de geschiedenis te nemen, alsof dát het punt is om naartoe te leven, alsof er tóen een Hof van Eden bestond.”

En afhankelijk van de keuze van dat moment at homo sapiens nog alleen planten en noten, of inmiddels al vlees.

“Juist. Zowel vegetariërs als vleeseters verdedigen hun voorkeuren op basis van wat natuurlijk zou zijn, maar eigenlijk bedoelen ze iets anders. Een vegetariër eet misschien geen vlees vanwege het milieu of de gezondheid. Een vleeseter hecht er misschien aan zelf te bepalen wat hij eet. Aanvoeren dat hun eigen voorkeur natuurlijk is, zie ik als een slordige rechtvaardiging voor wat niet meer is dan een mening.”

Hun onderliggende boodschap is: natuurlijk is goed.

“Sterker nog: volmaakt. Wat natuurlijk is, is zo bedoeld. Mensen denken over natuur zoals gelovigen denken over religie: er zit een hogere bedoeling achter. Ze zien de natuur als bron van alle orde in een chaotische wereld. Als we rommelen met wat volgens hen natuurlijk is – wat we eten, hoe we gezond blijven – maken we het alleen maar slechter.”

Is natuurlijk volgens u dan niet goed?

“Niet per se, en zeker niet altijd beter dan onnatuurlijk. Natuurlijk kan ongezonder, ongemakkelijker of minder efficiënt zijn. Wat natuurlijk is, bevindt zich op een spectrum, zoals ook vrijheid en schoonheid nooit absoluut zijn. Een vaginale bevalling zonder verdoving is natuurlijker dan een bevalling via een keizersnede, onder verdoving. Maar een wereld met de optie om te kiezen voor medische interventies en pijnstillers is duidelijk beter voor moeder en kind dan een wereld waarin die opties er niet zijn.”

Zijn boek lag al bij de drukker toen de coronapandemie uitbrak. De impuls om die te verklaren uit onze omgang met de natuur bleek onweerstaanbaar, zeker omdat het virus waarschijnlijk is overgedragen op een Chinese markt waar levende dieren werden verhandeld. Natuurbeschermers zien de oorzaak van corona in massale boskap, vegetariërs in vlees eten, en voorstanders van natuurlijke geneeskunde vermoeden een complot om ons afhankelijk te maken van de farmaceutische industrie. De Vlaamse psychiater Damiaan Denys noemde het coronavirus in deze krant ‘een gezonde correctie op onze megalomane levensstijl’.

De onderliggende boodschap van die coronaduiders is: de natuur is harmonieus en veilig, als we ons bemoeien met de natuurlijke orde ontstaan problemen. Op die manier heeft dit nieuwe coronavirus zich verspreid, en zo komen we ook aan vervuilende mijnbouw, klimaatverandering, een biodiversiteitscrisis, de voortdurende uitbreiding van steden – afijn, noem uw favoriete probleem. In de woorden van Alan Levinovitz: “We zijn zo gewend aan het idee dat onnatuurlijk gedrag leidt tot schade, dat alles wat onnatuurlijk is de wortel lijkt van alle ellende die ons overvalt”.

U woonde twee jaar in China, kwam u op die markten?

“Ah, die markten vond ik fantastisch. Al het eten was seizoensgebonden, levende dieren werden voor je neus geslacht. Ik kreeg er enorme waardering voor de natuur en haar eigen ritme, kom daar eens om in een moderne supermarkt. Maar je krijgt er zo een voedselvergiftiging. Ik herinner me een verkoper die de as van zijn sigaret gewoon liet vallen boven het vlees dat hij verkocht.

Alan Levinovitz

“In het Westen zijn we geneigd het leven van volkeren met primitieve gewoonten te zien als puur en harmonieus, met louter gelukkige mensen die het beste voor hebben met elkaar en met de natuur. In arme, afgelegen gebieden bestaat vaak juist een enorm verlangen naar een beter leven met moderne geneugten.

“Wie meer afhankelijk is van de natuur, heeft meer besef van de soms ruwe werkelijkheid, zoals kindersterfte door bacteriële infecties. Het is makkelijk om de natuur te idealiseren in een comfortabele en veilige samenleving waaruit alle grote roofdieren verjaagd zijn.”

Met zoveel comfort om ons heen idealiseren we de natuur?

“Alle culturen kennen een zekere verering van de natuur, maar alleen in moderne, geprivilegieerde samenlevingen als de onze zie je zo’n sterke neiging om de natuur te romantiseren. Een voorkeur voor natuurlijk voedsel of natuurlijke medicijnen is alleen mogelijk wanneer je al beschikt over een modern voedselsysteem en moderne gezondheidszorg. Het verlangen naar natuurlijk is een nostalgie naar een verleden dat nooit echt heeft bestaan. Dan verwar je kamperen met een betere manier van leven.”

Corona als straf: ook de paus noemde de pandemie ‘een van de reacties van de natuur’ voor het negeren van de ecologische crises van deze tijd. Daarmee trad hij in een eeuwenoude traditie van religieuze leiders die tegenvallers – van hittegolf tot hongersnood – verklaren als de toorn van God voor ons zondige leven. In een seculiere samenleving, oordeelt Levinovitz, heeft de moderne milieubeweging dat bijgeloof overgenomen. “Bij iedere natuurramp ontluikt de religieuze houding wanneer milieuactivisten aanvoeren dat de ramp is veroorzaakt door de wijze waarop we het milieu kwetsen.” Ze zeggen dat Moeder Aarde ‘wraak’ neemt, of ze spreken van een wake-upcall, een voorbode voor nog meer natuurrampen, tenzij we, hoe kan het anders, tot inkeer komen en ons leven veranderen.

“Ook ík geef om de natuur en wil haar graag behouden. Maar ik heb bedenkingen bij de onsamenhangende argumenten. Hun wens tot natuurherstel is exemplarisch. Tot wanneer ga je terug? Milieuactivisten kiezen als ijkpunt altijd een moment waarop de mens zijn intrede al had gedaan. Maar kijk je naar al die miljarden jaren geschiedenis, dan vraag je je serieus af: wat is in hemelsnaam het plan van Moeder Aarde? Was de uitsterving van de dinosaurus onderdeel van het plan? Waarom zou de uitsterving van de menselijke soort niet onderdeel van het plan zijn? Gaat het tegen de natuur in om onszelf in stand te willen houden?”

Heeft de natuur dan niet het beste met ons voor?

“Welnee, dat is een absurde gedachte. De natuur houdt niet van ons, ze heeft ons altijd laten lijden. Denk aan ziekten en honger. Wie zegt dat een overstroming, een orkaan of de opwarming van de aarde een straf is voor onze technologische hoogmoed waarmee we de natuur in de war schoppen, weet niet werkelijk wat de natuur is en hoe ze werkt.

“Het slaat nergens op om te beweren dat de natuur ons straft, net zo min als de natuur ons met een betere gezondheid en een stijgende levensverwachting beloont voor de wijze waarop we de natuur hebben bedwongen. Het is fundamenteel verkeerd om een wil of een plan aan de natuur toe te schrijven, want zulke verklaringen leiden er uiteindelijk toe dat we mensen gaan zien als een plaag of virus, en dat de natuur heelt als wij ons zouden terugtrekken.”

Heeft de natuur, of het natuurlijke, helemaal geen bete­ke­nis?

“Jawel hoor. De natuur kan wonderschoon zijn en ons leven verrijken. Je kunt prima van de natuur houden zonder haar te vereren, zoals je van je kinderen kunt houden zonder ze te vereren. Ik geloof zonder meer dat we onszelf enigszins afsnijden van de natuur wanneer een samenleving moderner wordt – misschien zelfs wel te veel. Daarom hebben de meeste mensen planten in hun huis of zoeken ze in de stad een groen parkje op. Wie de behoefte aan natuur verwart met het idee dat de natuur per definitie goed is, geeft blijk van een zeker gemis van heiligheid in het leven, en vult dat op door de natuur een goddelijke status te geven.” 

Alan Levinonvitz
Natural. How Faith in Nature’s Goodness Leads to Harmful Fads, Unjust Laws, and Flawed Science
Beacon Press; 264 blz. € 25,99

Lees ook: 

De natuur het nastreven waard? ‘Nee, dat is een denkfout’

Wij mensen, betoogt wetenschapshistorica Lorraine Daston, menen normen en waarden te kunnen afleiden uit de manier waarop de natuur zich gedraagt. Wat afwijkt, geldt als onnatuurlijk en vaak als fout. Het is een hardnekkige denkfout, zegt Daston.

Theoloog des Vaderlands: Niet God straft ons, wij straffen onszelf

Theoloog des Vaderlands Samuel Lee denkt dat de coronacrisis een aanwijzing is dat mensen terug moeten naar de bron:medemenselijkheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden