Theologie

Theologen ondertitelen de crisis van deze tijd

Beeld Fenna Jensma / Beeldbewerking Trouw

Grote rampen brengen theologische vragen altijd weer op de voorgrond. Nu er een ongekende pandemie over de wereld raast, roept dat de vraag op: wat doet de coronacrisis met de theologie in Nederland, en hoe reageert de theologie daarop?

“Vanzelfsprekend doet deze crisis iets met de theologie”, zegt Ruard Ganzevoort, hoogleraar praktische theologie en decaan van de faculteit theologie aan de VU. “En andersom, ze reageert ook op deze crisis. Theologie is een soort ondertiteling bij de tijd, en als zodanig wordt ze nu zichtbaar. Dan gaat het overigens niet zozeer om puur religieuze onderwerpen, maar vooral over de vele interessante theologische thema’s die te vinden zijn in deze crisis, vaak verscholen onder politieke onderwerpen.”

Dat laatste beaamt ook Gaby Jacobs, hoogleraar humanistisch geestelijke verzorging aan de Universiteit voor Humanistiek, die haar studentenaantallen dit jaar zag verdubbelen. “Bij ons komen natuurlijk veel dezelfde vragen aan bod als bij de christelijke theologie, het gaat immers om levensbeschouwelijke vragen. En wij zien dat daar een enorme belangstelling voor is. Persoonlijke zingevingsvragen die ook betrekking hebben op de maatschappij, zoals het belang van verbindingen. Dat we na deze crisis niet weer zomaar terug moeten gaan naar het oude normaal, bijvoorbeeld.

“We hebben gezien hoe eenzaam en kwetsbaar mensen in verpleeg-huizen zijn. We hebben ook de waarde ingezien van het lokale; er zijn kleine netwerkjes ontstaan van mensen die elkaar helpen, juist omdat iedereen op zichzelf teruggeworpen werd. Het is nu duidelijker dan ooit dat we als maatschappij op dat vlak iets te doen hebben.”

De theologie verlaat haar bubbel

Volgens Eric Luijten, docent theologie en adjunct-directeur van Fontys Hogeschool Theologie Levensbeschouwing in Utrecht, heeft deze coronacrisis eraan bijgedragen dat de theologie uit haar eigen bubbel kwam. “Dat zie ik vooral in de geestelijke verzorging terug. Waar deze eerder vooral patiënten bijstond, hebben geestelijk verzorgers nu hun waarde voor de organisatie kunnen bewijzen. Zorginstellingen konden niet meer de kwaliteit leveren die ze wilden leveren, zorgprofessionals stonden onder grote druk temidden van schrijnende gevallen. De geestelijk verzorgers moesten nu opeens hun collega’s en de organisatie zelf ondersteunen. En precies daar konden deze theologen natuurlijk wat over zeggen: een van de grote uitdagingen van een geestelijk verzorger is om om te gaan met menselijk onvermogen. De ervaring dat we begrensd zijn, opent vanzelf de weg naar spiritualiteit, maar dat gebeurde nu dus ook op het niveau van de organisatie.”

Door de crisis lijkt er dus wel een verschuiving plaats te vinden van de publieke taak van de theologie. Waar van theologen eerder werd verwacht dat ze zich bezighielden met expliciet religieuze kwesties of met individuele zingevingsvragen, wordt hun bijdrage nu gewaardeerd bij uiteenlopende maatschappelijke onderwerpen. En daar maken ze graag gebruik van. Maar wat is hun boodschap dan? Een kleine rondgang laat zien dat vier thema’s steeds weer terugkeren.

1. Lijfelijkheid

Wij waren vergeten hoezeer we lijfelijke wezens zijn. Pas toen we geen handen meer mochten schudden en anderhalve meter afstand moesten houden, realiseerden we ons weer dat die lijfelijkheid wezenlijk bij ons hoort. Ook in kerkelijke vieringen werd dat aan den lijve ondervonden. Online vieringen schoten als paddestoelen uit de grond, maar tegelijkertijd werd er geklaagd over het gemis aan werkelijke ontmoeting. Op theologische weblogs en magazines staan zulke discussies volop in de belangstelling, van de praktische vraag of je wel werkelijk ter communie bent geweest als je via Zoom hebt meegedaan aan onlinemis.nl, tot diepere bespiegelingen over de waarde van het lichaam in de christelijke traditie. Dat zijn geen nieuwe vragen voor de theologie, maar ze hebben nu opeens de volle belangstelling.

2. Bezinning

Ons leven kwam in maart collectief stil te staan. We mochten niet meer naar ons werk, alle sociale verplichtingen kwamen te vervallen. Sommigen raakten in paniek, anderen voeren er wel bij. En er klonken oproepen om van de nood een deugd te maken: wie weet kan het geen kwaad om deze tijd te gebruiken voor bezinning.

Ook theologen speelden op die behoefte in. Zo publiceerde benedictijner veelschrijver Anselm Grün een handleiding getiteld ‘Quarantäne’ (nog niet in het Nederlands verschenen). Met praktische tips hoe je de quaraintainetijd niet alleen goed kunt overleven, maar ook nog eens kunt gebruiken voor reflectie. Ook collectieve bezinning was nodig, en wel over de toekomst van de kerk. Daartoe riep bijvoorbeeld Tomáš Halík op, in een oproep die ook in Trouw verscheen. Diezelfde bezinning was ook de aanleiding voor een bundel getiteld ‘Kerk in tijden van corona’ onder redactie van Leo Fijen.

3. Schuld

Bij een wereldwijde pandemie lijkt als vanzelf de vraag op te komen: waar hebben wij dit aan verdiend? Het valt op dat een rechttoe-rechtaan verklaring dat dit een straf van God zou zijn, slechts in de marges van de kerk te horen zou zijn geweest. Veel vaker klonk het op de kansels en opiniebijdragen als vraag, om vervolgens te worden genuanceerd of ferm te worden ontkracht. Wat wel vaak te horen is, binnen én buiten de theologie, is de meer indirecte redenering dat we deze pandemie over ons hebben afgeroepen, bijvoorbeeld door globalisering of een slechte omgang met dieren. Ook de paus leek in een interview met The Tablet iets dergelijks te suggereren: het coronavirus zou een natuurlijke reactie op klimaatverandering zijn. Overigens kwam ook hierop onmiddellijk kritiek: zulke redeneringen zouden vooral een manier zijn om onze ogen te sluiten voor het verlies aan controle. Terwijl wij ons leven helemaal niet in de hand hebben, niet ten positieve en niet ten kwade. En dat leidt tot het vierde, theologische thema:

4. Valse idealen van maakbaarheid

Als de theologie één ding benadrukt, is het wel dat wij geen heer en meester zijn over ons eigen leven. Wij kunnen niet ons eigen lot bepalen, en ook de maatschappij is niet maakbaar. Precies op dat punt raakt de ­coronacrisis onze neoliberale samenleving waar het het meeste pijn doet.

De Amerikaanse priester en ­jezuïet James Martin betoogde in een veelgelezen artikel – ook afgedrukt in deze krant, op 27 maart – dat wij geen verklaringen voor het lijden moeten zoeken. Wij weten niet wat de zin van deze pandemie is. Maar wij weten wel dat we klaar moeten staan voor de ander, omdat, aldus Martin, uiteindelijk in die ­ontmoeting zin en God te vinden is.

Vier thema’s waar theologen in thuis zijn, en die nu opeens maatschappelijke relevantie hebben gekregen. Breken er nu dan gouden tijden aan voor de theologie? Zover wil Ganzevoort toch niet gaan: “De theologie kan op dit moment zeker haar ei kwijt, maar of ze daarmee ook echt iets nieuws te zeggen heeft? Ik zie binnen geloofsgemeenschappen wat dat betreft nog te weinig creatieve vernieuwing op gang komen, zeker als het gaat om hoe wij in de toekomst moeten samenleven.

“Daarnaast zijn theologen vaak idealistisch. Dat idealisme gedijde goed in de beginfase van de crisis, de heroïsche fase waar we met zijn allen dat virus eronder zouden gaan krijgen en daarna een betere samenleving zouden uitvinden. Maar we zitten nu in de chronische fase. We zitten als maatschappij nu niet op de toppen van onze spiritualiteit maar in de woestijn, de fase waarin bijbels gesproken ‘het volk murmureert’. Het nieuwe normaal valt ons tegen en we vragen ons af wanneer we er eindelijk zijn. Daarmee is het voor de theologie nu misschien ook niet de tijd om mooie antwoorden aan te dragen. Bij veel mensen is er weinig energie over om ook nog met idealen bezig te zijn.”

Lees ook:

Waar is God in deze pandemie?

Wat God met de coronacrisis te maken heeft? Het eerlijke antwoord volgens priester James Martin: dat weten we niet.

Lees ook:

De coronacrisis is hét moment voor de kerk om te veranderen

De kerken zijn leeg in deze coronacrisis. En dat staat symbool voor de leegte in de kerk, stelt de Tsjechische priester en internationaal vermaarde hoogleraar Tomáš Halík. Christenen zouden deze tijd moeten aangrijpen voor een radicale verandering van kerk en christendom, betoogt hij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden