Theologe Christiane Tietz.

Het Goede Christiane Tietz

Theologe Christiane Tietz: We kunnen niet doen alsof we nog in het paradijs zijn

Theologe Christiane Tietz. Beeld Daniel Roozendaal

Morele principes zijn geen kant-en-klare recepten, zegt theologe Christiane Tietz. ‘God aanvaardt mij, maar ik moet nog steeds zelf handelen. Omdat ik leef in deze wereld.’ Het laatste deel van de interviewreeks over het goede.

Bijna alle gesprekspartners in deze interviewreeks over het goede beaamden dat er een onverklaarbare aantrekkingskracht kan schuilen in het kwade. Is het niet in het echte leven, dan toch in films, games, boeken. En Christiane Tietz, theologe aan de universiteit van Zürich, zal dat niet ontkennen. Maar zelf vindt ze films waarin het goede wordt verbeeld eigenlijk uitdagender – ‘Gandhi’ bijvoorbeeld, of ‘Intouchables’, over de onwaarschijnlijke vriendschap tussen een gehandicapte man en zijn verzorger. Omdat, zegt ze, het de vraag oproept: waarom leef ik niet volgens dezelfde hoge morele standaard als zij?

Tegelijkertijd erkent Tietz dat mensen die al te deugdzaam zijn irritatie kunnen oproepen. “Daarom is het altijd zo’n opluchting als uit de biografie van morele helden blijkt dat ze niet heilig zijn. Hoewel dat het eigenlijk nog moeilijker maakt: als zij, feilbare mensen als ikzelf, tot grote hoogte kunnen stijgen, waarom ik dan niet?”

En dan noemt ze – voor het eerst in het gesprek, maar niet voor het laatst – de naam van Dietrich Bonhoeffer, de Duitse theoloog die zijn verzet tegen het nazisme met de dood moest bekopen. Geconfronteerd met het kwaad, hield hij vast aan het goede.

Goed en kwaad, wat is dat eigenlijk? Zat het kwaad altijd al in de schepping?

“Ik zou zeggen: het goede is de relatie tussen de Schepper en de schepping, en daarin huist vanaf het begin harmonie. Die harmonie is niet een eigenschap van de schepping zelf, maar volgt uit haar relatie met de Schepper. Luther zegt er iets heel interessants over: de relatie tussen de Schepper en de mens was aanvankelijk zeer intens, totdat God zich min of meer terugtrok en de mens op zichzelf aangewezen raakte – het is in die dynamiek dat het kwaad zich kan manifesteren. Bonhoeffer formuleert het zo dat de mens in den beginne in volledige harmonie met God leefde en geen afstand tussen God en zichzelf ervoer, totdat hij zich begon af te vragen hoe een goed mens te zijn. Daar begon de ellende.”

Betekent dat dat reflectie gevaarlijk is?

“Na de zondeval kon de mens niet anders meer dan reflecteren op zijn bestaan, maar hoe het daarvóór was, was beter – waarbij het goed is te bedenken dat Bonhoeffer dit niet zag als een historisch moment, maar als de beschrijving van een ideale situatie. Maar we kunnen niet terug. We kunnen niet doen alsof we nog in het paradijs zijn.”

Wie is Christiane Tietz?

Christiane Tietz (1967) studeerde theologie in Frankfurt en Tübingen. Ze was hoogleraar theologie en sociale ethiek in Mainz en sinds 2013 is ze hoogleraar systematische theologie in Zürich. Ze was tot 2018 voorzitter van de Duitstalige afdeling van het internationale Bonhoeffer-genootschap en schreef met ‘Theoloog in verzet’ een biografie van Bonhoeffer.

En zijn mensen nu van nature goed of slecht? Of beide?

“De mens heeft de capaciteit voor goed, slecht en alles daartussenin, want het is lang niet altijd zwart-wit. Ja, de zestiende-eeuwse kerkhervormers zeiden dat de mens niet in staat was tot enig goed, maar ze doelden daarbij op het verschil tussen God en mens; we kunnen niets naar voren brengen, ons nergens op beroepen, om God ervan te overtuigen dat Hij ons lief zou moeten hebben. Dat is louter een kwestie van genade. Maar tussen mensen onderling, en in onze relatie met de natuur, kunnen we zeker goede dingen doen.

“Voor de zestiende-eeuwse kerkhervormers was de vraag: hoe word ik behouden, hoe ga ik naar de hemel? Dat geldt tegenwoordig minder, al is het hiernamaals iets wat mensen nog steeds wel bezighoudt, zeker als ze een christelijke begrafenis willen, zoals in Duitsland en Zwitserland veelal het geval is. Maar hoe dan ook, wat veel mensen zich afvragen is: hoe leid ik een goed, een rechtvaardig leven?”

Wat is een rechtvaardig leven?

“In de eerste plaats het inzicht dat ik niet mijzelf kan rechtvaardigen. Kijk naar de klimaatkwestie: het is zo complex, dat zelfs Greta Thunberg geen rechtvaardig leven kan leiden – de boot naar New York nemen is nog altijd schadelijker dan thuisblijven en via skype communiceren met Amerika. Met andere woorden, het idee dat we altijd tekortschieten, wat we ook doen, is zeer aanwezig in onze dagen. De christelijke boodschap is dan: dat is waar, maar toch ben je een waardig menselijk wezen, dankzij God. En de zestiende-eeuwse kerkhervormers voegen daaraan toe: God aanvaardt mij, maar ik moet nog steeds zelf handelen. Omdat ik leef in deze wereld. Die beide aspecten zijn heel belangrijk.”

Is er iets of iemand buiten onszelf nodig om je aanvaard te weten?

“Aanvaarding kan ook in relaties tussen mensen plaatsvinden. Hopelijk ervaart ieder kind dit: simpelweg geaccepteerd te zijn zoals het is. Omdat het is. En er zijn andere voorbeelden natuurlijk, zoals in een liefdesrelatie, een vriendschap of een therapeutische setting. Maar de menselijke acceptatie kan die van God niet vervangen, want er zijn grenzen aan wat de mens vermag. Sommige misdaden zijn zo verschrikkelijk, dat het onmogelijk kan zijn de misdadiger te vergeven. Terwijl dat voor God niet geldt. Of kijk naar Bonhoeffer in de gevangenis, en zijn beroemde gedicht ‘Wie ben ik?’ De sterke persoon die anderen zien, de zwakke angstige persoon die ik zelf zie? En dan eindigt hij met: ‘Wie ben ik? Wie ik ook ben, Gij kent mij’. Het verwoordt precies het besef geaccepteerd te zijn, ongeacht wie je bent. Maar voor ons is het niet gemakkelijk de ander te onderscheiden van zijn fouten. Dat is iets wat we moeten leren, al zijn er ook gevallen – neem Adolf Hitler – waarbij dat onderscheid onmogelijk is geworden. Er is niet alleen Gods ja tegen mensen, maar ook zijn nee tegen het kwaad. Er is een oordeel aan verbonden. Je komt niet bij de opstanding zonder de kruisiging.”

Geldt ook in ons leven? Geen vergeving zonder oordeel?

“Die twee hangen met elkaar samen. Als er niet geoordeeld zou worden, dan zou vergeving geen betekenis hebben. Anderzijds is het pas doordat we vergeven zijn dat we het gewicht van het kwaad beseffen, om met theoloog Karl Barth te spreken. Er kunnen momenten in het leven zijn waarin het een dan wel het ander zwaarder weegt.”

Dat brengt me bij het begrip schuld. Als we tekort blijven schieten, hoe houden we ons dan staande? Is dit christelijk denken geen recept voor ongeluk?

“Het geeft je vooral een realistische blik op het leven. Dat God mij accepteert, blijft overeind, hoezeer ik er ook in faal alle slechte dingen uit te bannen. Luther zegt het mooi: in het geloof in Christus kan je geweten gerust slapen. Das Gewissen kann in Christus fröhlich einschlafen. Het beschuldigt je niet meer. Ik zeg altijd tegen mijn studenten dat dit de motivatie om het goede te doen verandert: je doet het niet om geaccepteerd te worden, maar omdat je vorm wilt geven aan het feit dat je geaccepteerd bent.”

Niet-gelovigen willen ook het goede doen, en niet met minder resultaat. Gewoon omdat dat deel is van het mens-zijn.

“Oh, zeker. Ik wil helemaal niet zeggen dat religieuze mensen betere mensen zijn. Dat zou historisch gezien nogal gewaagd zijn. Religie is geen instrument om ethisch te handelen, het is geen middel om iets te bereiken buiten het religieuze, het is in de eerste plaats een ontmoeting met God.”

Wijst het geweten de weg naar het goede?

“Ik heb daar mijn bedenkingen bij. Het geweten wordt door te veel stemmen beïnvloed, het is kneedbaar en het zwijgt graag. Bonhoeffer zegt: het geweten concentreert zich op wat verboden is, maar daarmee zijn we er nog niet. Het geweten richt zich op jezelf, niet op de ander. In 1943 beschreef hij hoe het geweten onzeker was geworden, nu in het Derde Rijk het kwade zich voordeed als het goede. Morele dilemma’s werden almaar complexer; wat normaal gesproken goed zou zijn – gehoorzaamheid aan de wet, bijvoorbeeld – was het nu niet meer.”

Hoe kwam Bonhoeffer tot zijn uitgesproken oppositie tegen het nazisme, uitmondend in deelname aan de samenzwering tegen Hitler?

“Hij beoordeelt de concrete situatie, wikkend en wegend, en ervaart daarnaast het gebod van God. Voor hem gebeurde dat bij het lezen van de Bijbel. Dat is natuurlijk geen methode zonder risico’s, maar het is hoe hij het deed. Op die manier kwam hij ook tot de conclusie, in 1939, dat hij terug moest keren van de VS naar Duitsland. Ik moet de Bijbel lezen, schrijft hij in een brief, want daar hoor ik een stem die niet de mijne is.”

Maar is het niet mogelijk de meest tegenstrijdige dingen aan de Bijbel te ontlenen?

“Jawel, en ik zie dat gevaar. In Amerika is zelfs de moord op een abortusarts verdedigd als een ‘Bonhoeffer-moment’: ik doe dit, omdat God het me opdraagt. Bizar.”

Was verantwoordelijkheid het belangrijkste woord voor Bonhoeffer?

“Zijn hele denken was een ethiek van verantwoordelijkheid. Je geeft altijd antwoord op een specifieke situatie of op de concrete persoon van de ander. Daar gaat het om, niet zomaar om principes. De omstandigheden vragen om een heel aandachtige weging. Vooral als er geen eenvoudige uitweg is, als je voelt: wat ik ook doe, ik zal altijd schuldig zijn. En het is cruciaal dat het geweten hier niet behulpzaam kan zijn. Je zult een slecht geweten oplopen, maar je leeft daarmee, je draagt dat. Niet omdat je Gods vergeving kunt claimen, maar omdat je erop kunt hopen. Zo zegt Bonhoeffer niet dat het goed is om Hitler te doden, want gij zult niet doden, maar dat je het toch moet doen.”

Kunnen we dat mechanisme ook toepassen bij minder extreme gevallen?

“Jawel, hoewel er ook situaties zijn waarin de zaak wel helder is en we kunnen handelen zonder schuld op ons te laden. Maar neem een huwelijk waarin de echtelieden moeten besluiten wel of niet uit elkaar te gaan: dat is altijd complex en er dreigt schuld te ontstaan jegens elkaar, kinderen en trouwbeloftes. En toch kan het nodig zijn. Omdat er niet een duidelijk ‘goed’ of ‘kwaad’ is en je schuldig zult zijn, welke keuze je ook maakt. Bonhoeffer wijst dan een weg door te wijzen op de complexiteit van ethische dilemma’s.”

Bonhoeffer geldt als een rolmodel, maar tegelijkertijd was hij in nazi-Duitsland de uitzondering, niet de regel. Wat is de les daarvan?

“Misschien dit: als hij een verantwoordelijk leven kon leven in zijn omstandigheden, laten wij dat dan ook doen, in de democratieën waarin wij leven en waarin wij niet een prijs hoeven te betalen als hij.”

Het goede

“We hebben mensen nodig die het goede zoeken, en dat is meer dan wat niet verboden is.” Met die conclusie besloot Stevo Akkerman zijn boek ‘Het klopt wel, maar het deugt niet’, gebaseerd op een reeks Trouw-interviews over de maatschappelijke moraal. Het leidde vanzelf tot de vraag: maar wat is dan goed? Stevo Akkerman laat daarover vooraanstaande denkers aan het woord. Dit is de laatste aflevering.

Alle eerdere afleveringen uit deze reeks - met, onder anderen, Arnon Grunberg, Rowan Williams, Eva Meijer en Jan Keij - zijn hier terug te lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden