Recensie Homo Universalis

Tegen de ramp die op ons af komt, helpt alleen de menselijke maat

Beeld -

Homo universalis. Moreel kompas voor een nieuwe Europese renaissance. 
Klaas van Egmond. 
Uitgeverij de Geus; 236 blz. € 21,50
★★★☆☆ 

De schrijver

Klaas van Egmond (1946), van huis uit levensmiddelentechnoloog en milieuonderzoeker, is bijzonder hoogleraar geowetenschappen aan de Universiteit Utrecht en adviseur op het gebied van duurzaamheid van een groene Nederlandse bank. Eerder was Van Egmond werkzaam voor onder andere het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Ook was hij directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving (van 2004 tot 2008, toen nog Milieu- en Natuurplanbureau geheten) en kroonlid van de Sociaal-Economische Raad.

Van zijn hand verschenen ‘Een vorm van beschaving’ (2010), ‘Zonder wij geen ik: samenhang in een uiteenvallende maatschappij’ (2008) en ‘Erasmus, Europa en de duurzame wereld’ (2006).

Het probleem

We worden geconfronteerd met een perfect storm,  stelt Van Egmond direct aan het begin van dit boek, verwijzend naar de Engelse term voor een  combinatie van ‘verschillende, zeer ongunstige ontwikkelingen’.

Dat zijn in dit geval:  klimaatverandering, toenemend populisme, migratiestromen, een op westers belang gerichte globalisering, plus de opkomst van een nieuwe feodale samenleving, waarin publieke belangen steeds meer in handen komen van een private elite. Al deze uitdagingen moeten wij het hoofd zien te bieden in afwezigheid van een gedeeld moreel kader. Met ‘wij’ bedoelt Van Egmond vermoedelijk ‘wij Europeanen’ of West-Europeanen. Wie hij tot deze groep rekent, is niet helemaal duidelijk.

De oplossing

De oplossing zoekt de auteur in de reanimatie van bepaalde ideeën uit de Renaissance. Hij gaat te rade bij onder meer Leonardo da Vinci en leent diens ‘Vitruviusman’ (zie ook het omslag), die model staat voor de uit het zicht geraakte menselijke maat. Links van de Vitruviusman staat ‘universeel’, rechts ‘particulier’, boven ‘geestelijk’, onder ‘materialistisch’ en zo nog wat. 

Tussen deze polen bevinden zich Aristoteliaanse deugden. De ‘homo universalis’ is de verpersoonlijking van dat deugdelijke midden, oftewel de gulden middenweg, oftewel de oplossing van al onze problemen.

Van Egmond plaatst rondom deze veelzijdige Vitriviusman ook morele systemen of mijlpalen uit de (westerse) geschiedenis – hij noemt dat een ‘macrohistorisch’ perspectief. 

Met zijn morele kompas in de hand bespreekt de auteur vervolgens niets minder dan alles: het financiële stelsel, duurzaamheidsproblematiek en -maatregelen, onderwijs, migratie en integratie, wetenschap enzovoort. Als we maar wegblijven bij de extremen en ons hoeden voor de ‘middelpuntvliedende kracht’ die onze samenleving uiteen scheurt, lukt het ons wellicht de ‘perfecte storm’ te trotseren en leven we bovendien meer in overeenstemming met de telos, met het doel van de mens in Aristotelische zin.

Opvallende passage

“De werkelijke oplossing zou inhouden dat moraliteit niet meer wordt gebaseerd op de tijdgebonden menselijke natuur van het vorige of het volgende wereldbeeld, maar op de beschaafde en essentiële menselijke natuur als geheel, zoals die uit de Europese filosofie, geschiedenis en cultuur geleidelijk, maar onmiskenbaar naar voren is gekomen.”

Redenen om dit boek niet te lezen

Terug naar... Waar hebben we dat eerder gehoord? Bij zo’n tactiek dringen zich meerdere vragen op. Ten eerste: naar wiens erfgoed moeten we terug en is dit voor iedereen een leuke teruggang? En deze: welke leerzame verhalen gaan verloren in zo’n macrohistorisch perspectief, een perspectief dat het  mogelijk maakt de Europese geschiedenis te duiden als toonbeeld van menselijke beschaving? En nog een vraag: waarom die nadruk op de (Europese) menselijke maat?

Is in ieder geval de ecologische problematiek waarmee we ons geconfronteerd zien niet ontstaan uit juist die eenzijdige focus op de mens?

Reden om dit boek wel te lezen

Van Egmond is terecht kritisch op de effecten van globalisering onder onrechtvaardige voorwaarden en het in private handen komen van publieke goederen.

Hij is op zijn sterkst als het over onderwerpen gaat die in het verlengde liggen van zijn vakgebied: milieuproblematiek en duurzame innovatie. 

Lees ook: 

‘Existentiële crisis? Filosoof Edith Hall raadt je aan Aristoteles te lezen.’

De Griekse filosoof Aristoteles redde Edith Hall uit een existentiële crisis. Die ervaring gunt de bekende classica ook de twintigers van nu.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden