THEOLOGISCH ELFTAL

Tast grote giften uit de anonimiteit halen het karakter van filantropie aan?

Beeld ANP

Het wetsvoorstel dat grote giften openbaar wil maken, leidt tot nogal wat discussie. Hoe belangrijk is het eigenlijk dat we onze giften in anonimiteit doen, vraagt het theologisch elftal zich af.

Anoniem een groot bedrag schenken aan een politieke, maatschappelijke of religieuze organisatie kan niet langer. In een wetsvoorstel beoogt de regering daarmee vooral buitenlandse geldstromen naar specifieke moskeeën zichtbaar te maken. Het is dus een maatregel die radicalisering en ongewenste beïnvloeding wil tegengaan. ‘Met een kanon op een mug schieten’ noemde deze krant het, want door deze wet zouden duizenden goede doelen, kerken en andere maatschappelijke organisaties gedupeerd worden. Behalve dat het voorstel praktische consequenties heeft zou het ook wel eens kunnen ingrijpen in de ‘theologie van het geven’. Hoe belangrijk is de mogelijkheid van anoniem geven?

Wim van Vlastuin Beeld Jörgen Caris

“Het is inderdaad een disproportionele maatregel. Op deze manier toont de overheid haar onbewuste neiging om te veel macht en controle naar zich toe te trekken en dient ze niet het algemeen belang – hoezeer ik dat gevaar van buitenlandse beïnvloeding ook zie”, opent Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

“Je tast zo het karakter van filantropie aan. Liefde is onbaatzuchtig, ze rekent niet, ze telt niet op wat ze precies geeft. In de Bergrede zegt Jezus dat je het niet moet rondbazuinen wanneer je geld aan de armen geeft. ‘Als je aalmoezen geeft, laat dan je linkerhand niet weten wat je rechterhand doet. Zo blijft je aalmoes in het verborgene, en jullie Vader die in het verborgene ziet, zal je ervoor belonen.’

Tegelijk is een gave natuurlijk nooit helemaal onbaatzuchtig. Nee, ik hou niet bij wat ik allemaal voor mijn vrouw doe. Maar op een gegeven moment zou het natuurlijk wel vreemd zijn als ik daar nooit iets voor terug krijg. Dat je niet ook eens zelf een compliment ontvangt of blijdschap bij de ander ziet. Dat de liefde wederkerig is. Volstrekte ‘disinterested benevolence’, zoals dat heet, bestaat in die zin niet.”

Alja Tollefsen Beeld Jörgen Caris

“Mijn weerstand tegen dit wetsvoorstel is in eerste instantie vooral praktisch”, zegt Alja Tollefsen, Anglicaans priester te Markelo. “Als ik iets geef, dan wil ik niet uitentreuren nieuwe verzoeken om donaties krijgen. Dat is nu helaas al vaak het geval. Doneer je iets, dan word je min of meer gestalkt om nog meer te geven. Ten tweede is het belangeloos en anoniem geven juist ook in de traditie van de kerk natuurlijk helemaal niet zo gebruikelijk. De Anglicaanse Kerk in Utrecht heeft prachtige gebrandschilderde ramen. Maar daar staat dan wel groot bij vermeld: ‘In memory of…’ de familie die ze ooit geschonken heeft natuurlijk. Bepaald geen ‘disinterested benevolence’.

Ik beschouw het echter wel als een belangrijk doel om liefdadigheid zo veel mogelijk onbaatzuchtig te laten zijn. Goede daden zijn inderdaad maar heel moeilijk vrij van verwachtingen te geven. Je verwacht dankbaarheid of waardering. Dat maakt belangeloosheid lastig. Je hebt nu dat spotje van het CDA waarin ze je oproepen de ander niet voorbij te lopen maar vriendelijk goedemorgen te wensen. Iemand welgemeend goedemorgen wensen levert je inderdaad niets op. Of toch wel op een subtiele manier? Dat je de blijdschap in iemands ogen ziet?”

Van Vlastuin: “Het is overigens opvallend dat ook de Bijbel wel degelijk ‘beloning’ in het vooruitzicht stelt wanneer je geeft. De apostel Paulus zit op een gegeven moment ook voor je gevoel te pochen dat hij toch echt harder gewerkt heeft dan de andere apostelen. Maar hij gaat dan wel in één adem door met zeggen dat hij dat deed ‘niet op eigen kracht, maar door Gods genade’.

Neem dat citaat uit de Bergrede: ‘de Vader die in het verborgene ziet zal je ervoor belonen’. Goede werken leveren ‘loon’ op bij God. Dat is voor protestantse christenen soms even slikken. In 1 Timoteüs 6 spoort Paulus rijken aan om vrijgevig te zijn, want ‘zo leggen ze een fundament voor de toekomst, en winnen ze het ware leven’. Wat je in het verborgene doet, zegt Jezus, zal hij in het openbaar vergelden. Door veel weg te geven ‘verzamel je schatten in de hemel’. Dat soort zinnetjes kun je heel gauw perverteren door toch weer zelfgenoegzaam te zijn in het geven, zelfs wanneer je dat anoniem doet. Wij misbruiken het goede altijd, maar het goede blijft goed.”

Tollefsen: “Als je iets voor een ander doet, is dat dus nooit helemaal vrij van eigenbelang. Toch vind ik onbaatzuchtig geven uiterst belangrijk, al was het maar als oefening. Doe maar eens iets voor een ander, zonder dat diegene weet wie er achter zit. Bij een oude buurvrouw een bloemetje voor de deur zetten bijvoorbeeld. Je ontvangt dan niet iets als ‘dankbaarheid’ terug, maar maakt wel iemand blij. Ik kocht ooit een pan via Marktplaats en toen ik die opgestuurd kreeg bleek de verkoper er allemaal soorten pasta en tapenade en dergelijke dingen in gestopt te hebben. Ik denk voor nog meer geld dan die hele pan zelf kostte. Ik werd daar zo ontzettend blij van. Blijkbaar had die ander gewoon zin om eens iemand te verrassen, zonder er iets voor terug te verwachten. Als we allemaal één keer per dag onbaatzuchtig een ander mens blij maken, dan is het Koninkrijk van God dichtbij.”

Van Vlastuin: “Geven kan in immateriële zin iets opleveren: blijdschap, waardering, liefde. De Bijbel gaat echter nog een stap verder. Wie alles achter zich laat omwille van Jezus zal het honderdvoudige ontvangen en deel krijgen aan het eeuwige leven. Je krijgt er nu al iets voor terug, want het is zaliger te geven dan te ontvangen. Maar er wacht je een eeuwige beloning. Geld geven aan de armen is strikt genomen geen weggeven, maar investeren in het eschaton.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden