Stine Jensen is kritisch over moderne spiritualiteit na waanbeelden tijdens yogaweek: ‘Ik werd gedrogeerd’

Stine Jensen: ‘Je kunt niet de hele tijd gelukkig zijn, daarvoor moet je soms ook ongelukkig zijn’. Beeld Maartje Geels

Filosoof Stine Jensen kreeg tijdens een yogaweek onwetend een koekje met hallucinerende werking en dat opende haar ogen voor de gevaren van moderne spiritualiteit. Ze schreef er een boek over. ‘Eeuwige verlichting is een illusie.’

Filosoof Stine Jensen (47) ging in de lente van 2016 vol goede moed naar een cursusweek mediteren in Frankrijk. Als ze met haar bagage de afgelegen boerderij in de Alpen betreedt, heeft ze nog geen idee dat ze die later die week halsoverkop zal verlaten. Ze zegt dat ze tijdens een meditatie met een koekje is gedrogeerd door de leiding, waardoor ze in ‘een soort psychose’ belandde.

Dit bizarre incident deed Jensen inzien dat moderne spiritualiteit soms lang niet zo ‘zen’ is als we denken. Haar nieuwe boek ‘Goeroes’ is een persoonlijke zoektocht naar de verleidingen en gevaren van moderne spiritualiteit. Maar voordat ze er daar een aantal van uitlicht, moeten we eerst terug naar Frankrijk.

De meditatieweek was een standaardonderdeel van Jensens opleiding tot yogadocent. “Het was een week voor gevorderden”, zegt Jensen, “waarin ik voor het eerst een module volgde bij de leraar Karta Singh.”

Jensen merkte al snel dat Karta de yogische principes wel erg ver doorvoerde. Zo eten yogi’s lichte maaltijden en staan ze vroeg op. Maar hier waren de maaltijden wel erg karig – “als ontbijt een paar appelschijfjes met notenpasta, als avondeten wat kool en noten” – en werd de nachtrust gereduceerd tot drie uur slaap. In combinatie met urenlange meditaties en de opdracht om twee dagen lang geblinddoekt door te brengen was de week, zacht uitgedrukt, nogal pittig.

Tijdens een meditatie, waarbij Jensen razende honger had, gebeurde er iets onverwachts. Jensen: “We moesten een cirkel vormen, een tijdje hand in hand rondlopen op een mantra, en vervolgens tot stilstand komen en onze armen voor ons houden, de handen in een kommetje.” In elk kommetje werd een kruidig koekje gelegd. Ze kregen ook een bekertje koffie. Dat ritueel herhaalde zich nog twee keer. “Ik was verbaasd want koffie met een koekje was toch uit den boze in de yogawereld?”, schrijft ze in haar boek. “Maar yogisch of niet, ik stortte me uitgehongerd en als een bezetene op het koekje.”

Wat er daarna gebeurd is, weet Jensen niet meer precies. “Het zal een uur of vier, vijf ’s middags zijn geweest toen ik een raar gevoel kreeg in mijn hoofd. Ik liep naar de deur en keek naar de groep, met een groot gevoel van afstandelijkheid”, zegt ze. Jensen zag een groep van zo’n zestig mensen, gehuld in witte kleding in kleermakerszit op schapenvellen zitten met hun handen gestrekt in de lucht. Sommige mensen maakten spastische bewegingen, anderen fladderden met hun armen. “Bij mij voelde het alsof mijn bewustzijn aan het splijten was, alsof ik twee hoofden had, alsof ik gek aan het worden was. Ik werd extreem angstig, paranoïde en voelde mijn hersenen tegen mijn schedel bonken.”

Paniek

Jensen loopt weg van de groep, belt in paniek haar vriend op en vertrekt de volgende ochtend. In het vliegtuig heeft ze last van waanbeelden. Eenmaal thuis neemt ze contact op met de organisatie en komt ze erachter dat er nootmuskaat in de koekjes moet hebben gezeten. Dat kan in grote hoeveelheden zorgen voor een psychedelische trip, in Jensens geval een bad trip.

Via een assistent-trainer hoort Jensen later dat het niet de bedoeling was dat zij een koekje kreeg. De leiders hadden al gemerkt dat zij ‘geen vertrouwen had’ en zich niet veilig voelde. In die omstandigheden kun je sneller een bad trip krijgen.

Pas een paar dagen na het gebeurde voelde haar hoofd weer normaal. “Ik verbaas me er nog steeds over dat ik als enige weg ben gegaan en zestig anderen zijn gebleven, ervan uitgaande dat alles wat Karta deed goed moest zijn.”

Het incident zorgde ervoor dat ze opeens wantrouwig naar haar yoga-matje keek. In 2015 schreef Jensen nog het boek ‘Go East’, waarin ze vertelt hoe kundalini-yoga haar geholpen heeft bij een burn-out en ervoor zorgde dat ze zich weer levendig en in contact met haar lichaam voelt. Na die ervaring in Frankrijk, waar ze de schaduwzijden van een spirituele training ervoer, stopte ze tijdelijk met yoga. “Ik was gaan twijfelen aan het medicijn dat ik zo hartstochtelijk verdedigde in mijn boek en in de media. Toen besloot ik ‘Goeroes’ te schrijven, om ook de schaduwkanten van spiritualiteit te belichten.”

In het boek beschrijft ze vijf gevaren, op drie ervan gaat ze hier in.

Gevaar 1: een charismatische leider

De gevaren van moderne spiritualiteit komen overeen met de verleidingen ervan, stelt Jensen. “Elke positieve verleiding kan omslaan in een gevaar. Neem de charismatische leider, of goeroe. Charismatisch leiderschap kan fantastisch zijn, denk aan Obama. Het wordt gevaarlijk wanneer zo’n gave om goed te spreken en mensen te beïnvloeden omslaat in manipulatie.

“Dat is bijvoorbeeld gebeurd bij Bhagwan, de Indiase goeroe die in de jaren zeventig en tachtig populair was. Eerst wilde hij het beste in zijn leerlingen naar boven halen, later gebruikte hij zijn charisma enkel voor zijn eigen gewin en reed hij rond in Rolls Royces. Een goede leider wil van zijn leerlingen ook een goede leider maken. Een slechte leider wil de leerling aan zijn voeten.

“Nu zit er natuurlijk een verschil in een hele yoga-opleiding volgen, zoals ik deed, of één keer per week naar een lesje gaan. Maar ook dan is het van belang om over de meester-leerlingrelatie na te denken. Ik sprak een mannelijke yogadocent die zei dat hij op zijn matje het goede en het licht vertegenwoordigt, ofwel hetgeen wat zijn leerlingen ambiëren. Na de les staan er altijd zes vrouwen om hem heen die nog iets willen vragen. De docent moet zich daartoe zien te verhouden, maar de leerling ook. Denk er daarom bewust over na wat jij daar elke week doet en zoekt.”

Gevaar 2: een groep met aantrekkingskracht

“Niet alleen een leider kan charisma hebben, maar een groep, idee of techniek ook. Het aantrekkelijke van een groep is dat je daarin ziet wat je zelf kunt worden. Bijvoorbeeld sterke, bewuste mensen vol zelfvertrouwen die goed in hun vel zitten. Daar kun je graag bij willen horen.

“We leven in een individualistische samenleving, waarin we onafhankelijk moeten zijn en velen zich eenzaam voelen. De populariteit van moderne spiritualiteit zit hem vaak ook in de aantrekkingskracht van bij zo’n gemeenschap horen. Een groep kan heel helend werken. Je vergeet even het zelf, dat altijd zo druk is met zichzelf. En je kunt opgaan in de energie van een groep: ik vond het lastig om thuis in mijn eentje te mediteren, maar in een groep lukte het wel.

“Een groep wordt gevaarlijk als er groepsdenken ontstaat. Je denkt dan niet meer zelf, maar conform de groep en de idealen. Dat gebeurde ook bij dat koekje. Mensen vertrouwden blind op Karta. Hij had toch het beste met ons voor? En het hoorde toch bij het traject? Dat zijn ongezonde situaties.”

Gevaar 3: de hoop op verlichting

“Verlichting is de pot met goud aan het einde van de regenboog, het spirituele einddoel. De kortste definitie van verlichting die ik ken, luidt: zijn met dat wat is. Wie wil dat nu niet? Veel spirituele trainingen verkondigen abstracte en positieve ideeën. Ik noem dat ‘charismatische ideeën’. Naast verlichting vallen ook vaak de termen liefde, geluk, vrijheid, compassie en positief denken. Ook die zaken willen we natuurlijk allemaal wel, en het tegenovergestelde willen we absoluut niet. Maar eigenlijk horen ze bij elkaar. Je kunt niet de hele tijd gelukkig zijn, daarvoor moet je soms ook ongelukkig zijn. Net zoals er geen licht is zonder schaduw.

“Er zijn spirituele beloftes dat een wereld met alleen liefde en geluk mogelijk is, en goeroes die beweren dat je opeens – poef! – voor altijd verlicht zal zijn. Ik denk dat het gevaarlijk is om dat te geloven, omdat het een illusie is. We leven nu eenmaal in dualiteit. Het blijft altijd werken om non-duaal te zijn.”

Scheurtjes

Inmiddels wantrouwt Jensen haar yogamatje niet meer. Ze heeft ingezien dat overgave geen doel is dat je kunt bereiken, maar een proces. “Ik zal altijd heen en weer blijven gaan, me de ene keer spiritueel meer kunnen overgeven dan de andere keer. Dat nootmuskaatkoekje deromantiseerde mijn spirituele beeld. Ik dacht dat ik alle antwoorden zou kunnen vinden in yoga en meditatie, maar dat is niet zo.

“In mijn spirituele ontwikkeling had ik eerst een soort verliefdheidsfase (‘ik heb het gevonden!’), waarna een huwelijksfase volgde (‘ik ga hiermee door’). Toen kwamen er wat scheurtjes (‘wat ben ik eigenlijk aan het doen?’), en een tijdelijk moment van scheiding. Nu ben ik in de periode dat ik me daartoe verhoud, en ervoor kies om me weer wat meer over te geven.”

Lees ook:

Yoga is de trend voorbij nu zelfs in het leger de workshops vol zitten
Nu zelfs in het leger de yoga-workshops vol zitten, kunnen we er niet meer omheen: yoga is mainstream geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden