Interview

'Stille nacht' past gewoon heel goed bij de donkere dagen

Het Amsterdams Kerstkoor zingt overal, hier bij het station Amsterdam Zuid.Beeld Patrick Post

'Komt allen tezamen', 'De herdertjes lagen bij nachte', 'Stille nacht'. De kerken zitten vol met zingende mensen, ook thuis wordt veel gezongen. Hymnoloog Jan Luth onderzocht jarenlang betekenis en populariteit van het kerstlied.

Kerst en zingen is een gelukkige combinatie. Waarom?
"Natuurlijk, er zijn gelovigen die uit overtuiging zingen, maar de meeste mensen vinden de liederen 'wel interessant'. 'Stille nacht' past bij de sfeer in de donkere dagen, bij het romantische van het jaargetijde. Niet voor niets zitten veel kerken op kerstavond nog behoorlijk vol. Mensen hebben behoefte om op gezette tijden saamhorigheid te ervaren, ook in tijden van individualisatie. Je hoeft dus niet per se kerkelijk te zijn om naar een kerstnachtdienst te gaan en liederen mee te zingen over de geboorte van Jezus."

Wat horen we eigenlijk als we naar die kerstliederen luisteren?
"De tekst, daar gaat het bij de meesten niet in de eerste plaats om. Mensen horen wat we in de muziekwetenschap 'sound' noemen. Dat is de totaalindruk van ritme, harmonie, melodie en tekst. Dit alles weegt mee bij het karakteriseren van muziek - of het nu kerstliederen zijn of wat anders. Je mag aannemen dat mensen weten waar het met Kerst over gaat, maar de finesses van de tekst ontgaat de meesten."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Beeld Patrick Post

Hoe lang gaan Kerst en zingen al zo goed samen?
"De enorme zangcultuur met Kerst gaat helemaal terug tot de Middeleeuwen. Toen waren er naast de officiële Latijnse mis al tal van kerstliederen in de volkstaal in omloop. Het zingen was nauw verbonden met het opvoeren van een soort liturgisch toneel. De mensen kwamen naar de kerk om het kindje Jezus - soms zelfs een echte baby - te wiegen.

"Mede hierdoor is Kerst het populairste christelijke feest geworden. Die populariteit komt natuurlijk ook door het verhaal. Een kindje in de kribbe staat veel dichter bij de belevingswereld van de meesten dan bijvoorbeeld de wederopstanding van Christus met Pasen, laat staan de uitstorting van de Heilige Geest. Interessant, want in de kerk is Pasen van oudsher belangrijker dan Kerst."

Kerstliederen zijn christelijk. Heeft de secularisatie invloed op hun geliefdheid?
"De enorme kerstliedcultuur ebt in een tijd van ontkerkelijking na. Honderden jaren zang poets je niet zomaar in een of twee generaties weg. Ik zie wel wat veranderen. Thuis wordt er veel minder gezongen en op scholen ook. Dat zal hoogstwaarschijnlijk gevolgen hebben.

"En er is nog iets, ik zie het bij mijn kleinkinderen. Van de liederen die ze op school leren is nog maar een marginaal deel te scharen onder het traditionele kerstlied."

'Stille nacht' ook in het Arabisch
Marja Oldenhove (66) van Het Amsterdams Kerkkoor:
"We zingen, zoals elk jaar, overal in Amsterdam. Op straat, in verzorgingshuizen, in de gevangenis. De reacties zijn eigenlijk altijd positief. Mensen staan lachtend te kijken. En kinderen, die hangen aan je lippen. Ze proberen soms zelfs mee te zingen. Ja, moet je horen, dan smelt ik! 'Stille nacht' kunnen we in zowat alle talen. Toch leuk als je dat op de Dam in het Oekraïens staat te zingen? 'Is het echt waar? Zingen ze het in onze taal?', is dan soms de reactie. We kunnen 'Stille nacht' zelfs in het Arabisch. We proberen de kerstgedachte van vrede op aarde een beetje door te geven. Ja, het is ook een donkere tijd, dan breng je toch wat licht. Maar je moet de mensen de kerstboodschap ook niet inpeperen."

We beginnen in Nederland véél te vroeg met zingen
Dick Sanderman (60), stadsorganist in Rijssen:
"Met Kerst zitten er wel duizend zingende mensen in onze Schildkerk. Met zoveel zingende mensen moet je niet heel zachtjes gaan begeleiden. Bij een loflied mag het orgel juichen. Stralende majeurmelodieën als 'Hark the herald angels sing' ('Hoor de engelen zingen d'eer') of 'O come all ye faithful' ('Komt allen tezamen') hebben iets feestelijks. Dan zing je met z'n allen het dak eraf. Dat is een uitbundigheid die past bij het feest rond de geboorte van Christus, maar die je zou moeten bewaren tot het zover is.

We beginnen in Nederland vaak al véél te vroeg met kerstconcerten. Mijn vrouw en ik gaan al enkele jaren graag eind november een weekend naar Engeland, bij het begin van de advent. Dan bezoeken we diensten die vergelijkbaar zijn met de Festivals of Lessons and Carols die we kennen van King's College Cambridge, maar dan met adventsmuziek. Die is ingetogen, daar klinkt verwachting in, het gaat over Christus die nog komen moet. Als je zó begint, heb je nog wat tegoed en kun je met Kerst echt uitpakken."

Dick Sanderman: 'Er zitten duizend zingende mensen in onze Schildkerk.'Beeld Jorgen Caris

Met 'De herdertjes lagen bij nachte' heb ik minder
Sebastian Holz (53), dirigent in Utrecht:
"Voor gelovigen is Kerstmis het hoogtepunt van het kerkelijk jaar. Dat geldt ook voor kerkmusici zoals ik, maar het is ook erg vermoeiend. Ik spreek wel van de jaarlijkse kerstmarathon. Op Kerstavond hebben we eerst om zes uur de kinderviering. Dan is om half negen de eerste nachtmis met Mixtuur, een voormalig jongerenkoor. Tenslotte heb ik om elf uur de tweede nachtmis met het gemengd koor. Mijn favoriete kerstlied is 'Hoor de engelen zingen d'eer', in de prachtige toonzetting van Mendelssohn.Het is de uitsmijter van onze eerste nachtmis. Als ik het weer hoor, met die prachtige bovenstem in het derde couplet, dan sta ik gewoon te rillen.

Met 'De herdertjes lagen bij nachte' heb ik minder. Ik ben na de laatste nachtmis gebroken. In de kerstnacht kom ik altijd moeilijk in slaap. Op Eerste Kerstdag heb ik 's ochtends om half elf weer een viering. Eenmaal thuis ga ik altijd een uur of twee slapen. Als ik dan wakker word, voel ik me uitgerust en is het voor mij pas echt Kerst."

Sebastian Holz: 'Ik spreek van de jaarlijkse kerstmarathon.'Beeld Jorgen Caris
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden