Den Haag, 10 oktober 2020: De manifestatie ‘Hart voor vrijheid’ van Viruswaarheid op het Malieveld in Den Haag. Beeld Joris van Gennip
Den Haag, 10 oktober 2020: De manifestatie ‘Hart voor vrijheid’ van Viruswaarheid op het Malieveld in Den Haag.Beeld Joris van Gennip

Theologisch elftalBijbel

Staat er in het bijbelboek Openbaring bewijs voor complottheorieën?

Een PKN-predikant ziet de huidige tijd weerspiegeld in een apocalyptisch visioen dat in het bijbelboek Openbaring wordt geschetst. Is dat terecht?

Een preek van de bekende PKN-dominee Paul Visser uit Rotterdam veroorzaakte afgelopen week flinke ophef. In deze preek vertelde hij hoe internationale machten middels ‘The Great Reset’ ons een nieuwe werkelijkheid in proberen te rommelen. Een grimmige werkelijkheid die doet denken aan wat in het nieuwtestamentische bijbelboek Openbaring (hoofdstuk 13) al voorspeld werd, in termen van het ‘teken van het beest’.

Deze predikant leek typische complottheorieën te omarmen, en zelfs minister Hugo de Jonge zag zich genoodzaakt om de boodschap van deze preek af te wijzen. Maar deze vorm van bijbellezen is natuurlijk niet nieuw. Al veel langer proberen christenen met behulp van Openbaring de tijd waarin ze leven te duiden. Wat valt daar theologisch over te zeggen? Moeten we wegblijven van apocalyptiek of is dat juist een manier van denken die wezenlijk bij het christendom hoort?

Volgens Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, zijn zulke eindtijdverwachtingen van alle tijden. “Het is al bijna tweeduizend jaar zo dat bij een ramp het bijbelboek Openbaring uit de kast getrokken werd. In tijden van oorlog, of denk aan de pestepidemieën in de middeleeuwen. Dan probeerde men daarmee aan te tonen dat dit het begin van het einde was. Maar ik vind het te gemakkelijk. Het is typisch protestants om te denken dat je een verhaal uit de Bijbel zo maar even op jezelf kunt toepassen. Maar het boek Openbaring is een heel complex literair werk, waar op meerdere lagen een boodschap wordt verkondigd. Het is een heidens karwei om dat juist te interpreteren, en het is niet voor niets dat zelfs een gewone vertaling als de NBV steeds weer moet worden bijgewerkt en aangepast. Dat is al moeilijk genoeg.”

Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, is minder negatief: “Ik denk dat het juist heel goed is om lijnen te trekken van het bijbelboek Openbaring naar de huidige tijd. Daarmee maak je concreet dat de Bijbel en het christelijk geloof niet alleen iets zijn voor je innerlijk, maar dat het ook te maken heeft met de wereldgeschiedenis. Zulke profetische doorlichting is nodig, en mag zeker een plek hebben op de preekstoel. Daarmee denk ik niet dat je elk detail in Openbaring één op één kunt verbinden aan een actueel gebeuren. Dat is het spoorboekjesmodel, waarbij je zou kunnen zeggen, ‘Kijk, we zitten nu bij dit station en straks zitten we bij dát station’. Zo’n manier van interpreteren vind je nog wel eens in evangelische kringen, maar dat zou niet mijn uitleg zijn. Maar ik durf wel te stellen dat het boek Openbaring iets zegt over politiek en aardse rijken in het algemeen. Het laat zien dat dezelfde patronen steeds terugkomen, en dat de geschiedenis naar een climax toewerkt. Op die manier geeft Openbaring in iedere tijd opnieuw een duiding van de actualiteit.”

Smalbrugge: “Ik vind dat erg gevaarlijk. Het boek Openbaring is geschreven ten tijde van christenvervolgingen. Het veronderstelt een tweedeling van mensen: zij die achtervolgd worden en zij die achtervolgen. En die tweedeling komt in een soort geheimtaal op elk moment terug: een tweedeling tussen verlorenen en uitverkorenen, tussen wie het beest wel of juist niet aanbidden. Als je die tekst dan kritiekloos op de dag van vandaag toepast, loop je het risico dat je in de valkuil van die tweedeling valt. Dan doe je alsof die tweedeling onontkoombaar is, alsof er niets meer aan te doen is. In tijden van polarisatie is dat echt olie op het vuur gooien. Terwijl het evangelie juist draait om het overbruggen van die tweedeling.”

Van Vlastuin: “Daar zou ik wel een kanttekening bij willen plaatsen. Is de boodschap van het evangelie alleen verbindend? Jezus komt om de levenden en de doden te oordelen, om een scheiding aan te brengen tussen mensen. Ja, Jezus nodigt iedereen uit en Hij sluit niemand uit, maar je kunt wel jezelf uitsluiten: als je je tegen Jezus verzet, ben je ook eeuwig buiten Jezus. Zo serieus neemt Hij ons in ons ongeloof.”

Smalbrugge: “Wij leggen dat beeld van die tweedeling zelf in de Bijbel. Maar er staat duidelijk dat in Abraham álle volkeren gezegend worden. Of kijk naar hoe Jezus steeds weer de maatschappelijke tegenstellingen doorbreekt: of het nu de Samaritaan is die hij als voorbeeld geeft, of hoe hij de Syro-Fenicische vrouw om haar geloof prijst. Zelfs aan het kruis nodigt hij zijn medegevangene nog uit in het paradijs! Dat idee van die tweedeling zit echt niet in de Bijbel. Nee, wij geloven in een God die het geknakte riet niet zal verbreken maar juist weer récht zal buigen. Als je dan met behulp van Openbaring suggereert dat de mensheid juist wel in twee delen uit elkaar valt, en dat dat het doel is van het evangelie, dan introduceer je een tweedeling die haaks staat op het evangelie. Maar dat is echt protestantisme op zijn smalst: de ware kerk tegenover de valse kerk.”

Van Vlastuin: “Ik ben het wel met je eens dat je de wereldgeschiedenis niet zomaar moet indelen in goodguys en badguys. Ik kan me voorstellen dat Hugo de Jonge precies daarover viel. Hij nam de verantwoordelijkheid die hij dacht te moeten nemen, en dat wordt dan uitgelegd als een voorproefje voor The Great Reset. Maar die kritische bijbelse profetie is niet bedoeld om te polariseren, maar juist om je te verootmoedigen. Want het is ook altijd een tweedeling in onszelf. Als christen kunnen we ons niet buiten het oordeel plaatsen. Wij kunnen onszelf niet netjes aan de goede kant van de kritiek plaatsen. Openbaring is wel een middel om de machten te doorlichten en onder kritiek te stellen.”

Lees ook:

Filosoof Cees Zweistra schreef een boek over complotdenkers: Ze zijn niet gek, ze zijn niet dom. Ze zijn slecht

In zijn boek Waarheidszoekers weerlegt Cees Zweistra de ideeën van complot­denkers niet. Wel biedt de filosoof met gevoel voor technologie een nieuwe analyse van het fenomeen. Het resultaat is verrassend en grimmig.

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden