Sri Lanka kent een lange geschiedenis van etnisch geweld: ‘Het conflict kan zo weer oplaaien’

Een man rouwt bij het graf van een slachtoffer. Beeld Reuters

Sri Lanka heeft een lange geschiedenis van etnisch geweld. Met de bomexplosies van afgelopen Pasen is een nieuw dieptepunt bereikt.

Sri Lanka is het land waar etnische conflicten al meer dan 2000 jaar tot oorlog, geweld, pogroms en vele doden leiden. Het is de eerste reactie van Paul van der Velde, hoogleraar vergelijkende godsdienstwetenschap aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, met als specialisatie Aziatische religies. Ondanks die geschiedenis noemt hij de aanslagen met Pasen op katholieke kerken, een evangelische kerk en grote hotels merkwaardig. Ze passen eigenlijk niet in het historische plaatje. 

De geschiedenis van Sri Lanka kenmerkt zich door oorlogen en aanslagen tussen de boeddhistische Singalezen en de voornamelijk hindoeïstische Tamils. Maar ook tussen Singalezen en moslims. En in mindere mate tussen Singalezen en christenen. De boeddhisten zijn de dominante groep op het eiland onder India dat zo groot is als de Benelux en 22 miljoen inwoners heeft, waarvan twee derde Singalees.

Van der Velde kwam er regelmatig om rondleidingen over de historie en cultuur te geven. De laatste keer was in 2013. "Toen was het rustig op Sri Lanka. Het leger had in 2009 op zeer bloedige wijze een einde gemaakt aan bijna dertig jaar burgeroorlog met de Tamil Tijgers. Het kostte duizenden doden. De strijders voor een onafhankelijke Tamil-staat op het eiland zijn met wortel en tak uitgeroeid."

Paul van der Velde, hoogleraar Aziatische religies Beeld Godfried Beumers

Hoelang het rustig blijft, is dan altijd de vraag. "Als je er rondreist is er niets aan de hand. Vraag je door, dan komen de verhalen. Iedereen op Sri Lanka is door die burgeroorlog wel een familielid verloren", zegt Van der Velde. Neem de Tamils. "Er groeit een nieuwe generatie op, van wie ooms, vaders en opa's zijn gedood." Hij wil maar zeggen: het oude conflict kan zo weer oplaaien.

En oud is het conflict tussen de Singalezen en Tamils. Beide volken grijpen terug op de strijd tussen twee koningen in de tweede eeuw voor Christus. Toen stonden de legers van beiden tegenover elkaar. In een gevecht op olifanten doodde de Singalese koning Dutugemunu de Tamil-koning Elara met een speer. Sindsdien is het niet meer goed gekomen.

Strijd om gelijkheid

Na de onafhankelijkheid van kolonisator Groot-Brittannië in 1948 kwamen de Singalezen aan de macht. In wet- en regelgeving bevestigden ze de eigen dominante positie. Om de Amerikaanse president Trump te parafraseren: Singalezen First. Boeddhisten genieten privileges boven andere etnische groepen.

De boeddhistische minister-presdent Solomon Bandaranaike, die naar gelijkheid streefde en die in 1959 de Tamil-taal als officiële taal naast het Singalees wilde invoeren en de Tamils meer autonomie wilde geven, moest het met de dood bekopen: de boeddhistische monnik Somarama Thero bracht hem daarom om het leven.

Wat voor de Tamils gold, geldt ook voor andere religieuze groepen. "Moslims worden als een aparte etniciteit gezien, ook al zijn ze Singalees, Tamil of Arabier. Christenen vaak ook, zeker als die lang geleden een Nederlandse, Portugese of Engelse afstamming hebben", zegt Van der Velde. En de Singalezen radicaliseren als het om andere groepen gaat, constateert hij. "Het wordt steeds erger."

Rouw bij een begrafenis in Negombo van een slachtoffer van de bomaanslagen. Beeld Getty Images

Ook al is de burgeroorlog tien jaar geleden afgelopen, de polarisatie in het land is er niet minder op geworden. Dit blijkt ook uit 'International Religious Freedom Report for 2017' van het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken. In dat jaar zijn er 97 aanvallen op christelijke, voornamelijk katholieke kerken. Het jaar daarvoor zijn er 89 geteld.

Er volgt een beschrijving van een reeks aanslagen op moskeeën met brandstichtingen en molotovcocktails. Ook moslimbuurten, -bewoners en -winkels moeten het ontgelden. En de gewelddadige intolerantie van de boeddhistische meerderheid is niet iets van de laatste jaren. Extremistische nationalistische organisaties van Singalese boeddhisten, zoals Buddhist Power Force (BPF) die actief de suprematie van Singalezen promoten boven minderwaardige etniciteiten en religies en dan vooral moslims en christenen. Vooral op sociale media zijn deze groepen erg actief.

"BPF is erg invloedrijk op Sri Lanka", zegt Paul van der Velde. "Ze beroepen zich op de oude geschiedenis van het theravada-boeddhisme om hun hegemonie te bevestigen. Sri Lanka is het land van Boeddha. Hij is hier geweest, volgens de boeddhisten. Als bewijs voeren zij bewaard gebleven voetafdrukken op Sri Lankaanse bodem aan. Maar feitelijk is er geen bewijs dat Boeddha op dit eiland is geweest."

Propaganda

De boodschap van dit alles is dat Sri Lanka uitsluitend bestemd is voor boeddhisten en dat zijn Singalezen. "De gewone Singalees mag dan een vriendelijke man of vrouw zijn, dit soort propaganda mist zijn uitwerking niet bij verkiezingen."

Die uit zich in tal van conflicten waarbij moslims, katholieken en evangelischen worden bedreigd en belaagd en waarbij politiemensen en burgemeesters wegkijken bij wandaden en geweld tegen deze gemeenschappen, constateert het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken. "Op Paaszondag, anderhalve week geleden, werd er nog een priester bekogeld en zijn hele groep moest toevlucht zoeken in zijn kerk. Uiteindelijk zijn ze door de politie ontzet", vult Van der Velde aan.

Sinds enige tijd is er een jihadistische groep op Sri Lanka actief, de National Thowheeth Jama'ath (NTJ). Het is een splintergroepering die oude beelden beschadigd door het gezicht van de Boeddha te verminken. Het is deze NTJ die nu verdacht wordt van de aanslagen van het Paasweekeinde. Inmiddels zijn er tientallen verdachten gearresteerd. Onder hen is een Syriër. Zo lijkt een klein deel van de moslimgemeenschap te radicaliseren. Het waarom is giswerk, maar de pogroms van 2013 en 2014 in moslimwijken en jaren van aanvallen op moskeeën zouden een voedingsbodem voor dit soort terrorisme kunnen zijn.

Met alle sluimerende conflicten, tegenstellingen en gewelddadigheden die Sri Lanka kent, bevreemdt het Van der Velde zeer dat de aanslagen van Pasen gericht zijn tegen christelijke kerken en dure hotels in de hoofdstad Colombo, waar vooral westerlingen verblijven. Met 7 procent vormen de christenen een kleine bevolkingsgroep in het land. Ze hebben zich altijd afzijdig gehouden van de etnische spanningen op het eiland.

Bij de kathedraal in New Delhi worden de slachtoffers van de aanslagen in buurland Sri Lanka herdacht. Beeld AP

"Christenen nemen geregeld initiatief om de diverse groepen bij elkaar te brengen", zegt Van der Velde. Hun rol is vooral de-escalerend geweest. "De kerken organiseren ook missen voor Singalezen, voor Tamils en voor Engels-sprekenden." Van der Velde vindt het uiterst curieus dat zij het doelwit zijn geworden van extremisten. Hij ziet geen oorzakelijk verband met alle etnische conflicten die Sri Lanka al millennia, eeuwen, decennia en ook de laatste jaren teisteren.

Een Sri Lankaanse minister had gisteren wel een verklaring voor de aanslagen door de jihadistische NTJ. Het zou een wraakactie zijn voor de aanslag op twee moskeeën in het Nieuw-Zeelandse Christchurch van half maart. Van der Velde: "Het is natuurlijk mogelijk, maar waarom dan Sri Lanka? Die wraak had overal in de wereld kunnen worden genomen. In eerste instantie is het toch een lokaal initiatief?"

Complottheorieën

Volgens Van der Velde is de NTJ op Sri Lanka een kleine groep. "Natuurlijk er zijn moslims uit Sri Lanka afgereisd naar Syrië, naar IS, die daar contacten hebben opgedaan." Dat is ook wat de regering van Sri Lanka suggereert. De aanslagen kunnen alleen met buitenlandse hulp zijn gepleegd. "Complottheorieën zijn typisch voor Sri Lanka."

Geruchten, nepnieuws en haatcampagnes verspreiden zich vooral snel via social media, maar ook van mond tot mond. In Sri Lanka is dat steeds een prima voedingsbodem voor escalatie: Singalezen of christenen die moslims uit wraak te lijf gaan. "Onder de Tamils zijn ook moslims, dus in het huidige klimaat zouden de Tamils ook verantwoordelijk kunnen worden gehouden, ook als is de meerderheid hindoe. In dit scenario kan de burgeroorlog tussen Singalezen en Tamils zo weer oplaaien. Conflicten liggen in dit kruitvat altijd en overal op de loer."

Rust bewaren

Buitenlandse inmenging en hulp bij de vakkundig voorbereide aanslagen, die NTJ nooit zelf kon doen, is een goede verklaring in een poging de rust te bewaren. Van der Velde begrijpt dat maar al te goed. "Etniciteit is hier dominant. Een Singalese minister moet opkomen voor Singalezen. Kijk maar wat er met premier Bandaranaike in 1959 is gebeurd. De beste strategie voor de regering is neutraal blijven proberen de schuld bij een buitenlandse terreurgroep te leggen." Met zo'n verklaring is de kans het kleinst dat de vlam in de pan slaat.

"Ook als het geweld niet verder oplaait, zal iedereen op Sri Lanka er last van krijgen. Toerisme is de grote motor van de economie. Na die aanslagen blijven toeristen jarenlang weg." Singalezen, Tamils, moslims en christenen zullen de broekriem dus moeten aanhalen en hopen dat het daarbij blijft.

Lees ook:

Moslims op Sri Lanka vrezen voor vergelding: ‘We hebben goede redenen om bang te zijn’

De angst zit er goed in bij Mohammed Farhan. “Natuurlijk zijn we bang”, zegt de tengere 24-jarige Sri Lankaan. “Er zijn hier om de hoek ook een paar bommen ontploft. En de politie zoekt nog steeds naar een busje en een vrachtwagen met explosieven. Iedereen hier is heel erg gespannen.”

Meer artikelen over de aanslagen op Sri Lanka vindt u in dit dossier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden