null Beeld

Theologisch elftal

Spiritualiteit begint bij jezelf

In het theologisch elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee theologen uit een poule van elf. Vandaag: Wat is is spiritualiteit eigenlijk? En in hoeverre kan het helpen bij het oplossen van eenzaamheid?

Sjoerd Mulder

Afgelopen vrijdag was in deze krant een interview met psychiater Jim van Os te lezen. Van Os is kritisch op de huidige maatschappij, die teveel ‘medicaliseert’ en psychisch lijden te snel medisch op wil lossen. Tegenwoordig wordt zelfs ‘eenzaamheid’ een stoornis genoemd die om behandeling vraagt. Daarentegen pleit Van Os voor meer aandacht voor spiritualiteit en zingeving. Mensen komen psychisch vaak in de knoei omdat ze existentiële problemen hebben, zegt hij. En daar moeten we als samenleving meer aandacht voor hebben.

Jim van Os is niet de enige die oproept tot meer spiritualiteit. Maar de vraag is vervolgens wel: wat is spiritualiteit eigenlijk precies? Is dat iets dat we zomaar kunnen gaan aanbieden? Of kunnen we dat als samenleving leren?

Volgens Mohamed Ajouaou, hoofd Islamitische geestelijke verzorging en docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, is hier sprake van een kip-of-ei probleem: “Als Van Os spreekt over de medicalisering van psychisch leed, vraag ik me af: wie medicaliseert hier nu? De hulpverleners of de mensen zelf? Ik heb de indruk dat burgers het liefst heel tastbare oplossingen willen voor hun probleem, en uit de weg gaan dat het probleem soms dieper ligt. Toegegeven, medische hulpverleners gaan in die medicalisering mee, maar uiteindelijk moeten de mensen zelf in leren zien dat er misschien geen snelle oplossing bestaat. Ik vind het dan ook heel terecht dat Jim van Os de aandacht op spiritualiteit legt. Maar hij legt de verantwoordelijkheid daarvoor wel eenzijdig bij zijn beroepsgroep en bij de samenleving. Terwijl je die toch allereerst bij de individuele burger moet leggen.”

Yogales op het strand bij Katwijk aan Zee. Beeld Maartje Geels
Yogales op het strand bij Katwijk aan Zee.Beeld Maartje Geels

Sanneke Brouwers, aalmoezenier bij Defensie en promovendus aan de faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg: “Tegenwoordig is er veel aandacht voor spiritualiteit, en dat gaat dan vaak over loslaten, over tijd voor jezelf nemen, over grenzen afbakenen. Maar ik ben het met Jim van Os eens dat juist relaties met anderen belangrijk zijn. In de geestelijke verzorging staat dan ook de relatie met de ander centraal. Geestelijk verzorgers behandelen niet en medicaliseren niet, maar staan mensen bij in hun problemen en relaties. Dat helpt om gevoelens te normaliseren, om te zien dat mensen niet ‘ziek’ zijn, maar dat het leven soms moeilijk is. Daarbij passen soms ook bepaalde negatieve gevoelens: het zou juist vreemd zijn om ze niet te hebben.”

Ajouaou: “In dat licht is het natuurlijk heel belangrijk dat de minister van VWS een paar jaar geleden geestelijke verzorging ook mogelijk heeft gemaakt voor zelfstandig wonende senioren. Toch geloof ik niet dat geestelijke verzorging een oplossing biedt voor eenzaamheid en gebrek aan verbinding. Uiteindelijk zullen mensen zelf moeten investeren in relaties. En dat moeten ze niet doen als ze in de problemen komen, maar al veel eerder. Om in marktdenken te spreken, waar Van Os een hekel aan heeft: je moet nu investeren in de verbinding met anderen, zodat je daar later, als je dat nodig hebt, de vruchten van plukt. Doe je dat niet op tijd, dan heb je die niet als je ze nodig hebt. Dan kan een psycholoog of een life-coach of een geestelijk verzorger een steentje bijdragen, maar dat zal nooit voldoende zijn.”

Yogales op het strand van Katwijk. Beeld Maartje Geels
Yogales op het strand van Katwijk.Beeld Maartje Geels

Brouwers: “Ik vroeg me bij dat interview wel af: is verbinding met anderen nu spiritualiteit, of heb je daar spiritualiteit voor nodig? Om je te kunnen verbinden aan anderen is het nodig dat je je kunt verplaatsen in een ander. Dat je je realiseert dat je ook de ander had kunnen zijn. Ik had die Oekraïense vluchteling of die getraumatiseerde veteraan kunnen zijn, en precies daarom kan ik me met hen verbinden. Of zoals de joden zichzelf met Pesach altijd weer in herinnering brengen: dat ook zij ooit slaven en vreemdelingen waren geweest. Als je zo kunt denken, dan ontleen je niet langer rechten aan je eigen situatie en waan je je niet onkwetsbaar. Dan zie je je leven niet als je bezit, maar als een geschenk. Ja, dat is een heel gelovige notie.”

Ajouaou: “In de islam heeft die verbinding met anderen toch meer een juridisch karakter. Simpel gezegd: andere mensen hebben recht op mij. Dat betekent dat je niet alleen aan jezelf moet denken maar ook aan anderen: niet voor je carrière kiezen als dat betekent dat je je familie daarmee verwaarloost. En als je een goed inkomen hebt, dan brengt dat plichten naar anderen met zich mee. Door gehoor te geven aan die wederzijdse rechten en plichten, ontstaan relaties waar je zelf ook later weer de vruchten van kunt plukken. Dan staan mensen klaar om je te helpen als je dat zelf nodig hebt. Daarom is het ook je eigen verantwoordelijkheid om te werken aan verbinding met anderen. Uiteindelijk is de samenleving de optelsom van alle individuen.”

Brouwers:“Ik zie het toch als een samenlevingsprobleem en het is terecht dat Van Os daarop wees. Want we kunnen wel een oproep doen: laten we ons wat meer in elkaar verplaatsen. Maar de vraag is of dat helpt. Van oudsher boodt de kerk natuurlijk een plaats waar je onderdeel was van een gemeenschap. Daar werd en wordt collectief het leven gevierd met alle hoogte- en dieptepunten. En er wordt samen overwogen hoe het ‘rijk Gods’, het ideaal van een samenleving eruit ziet. Want ook dat is spiritualiteit: het gezamenlijk zoeken naar een rechtvaardige en waardige samenleving. Zo’n gezamenlijke stip op de horizon zijn we als samenleving kwijt geraakt, en je kunt dat mensen natuurlijk niet opleggen. Maar misschien moeten we met zijn allen toch weer zo’n gezamenlijke stip op de horizon zoeken.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden