Prijsuitreiking

Spinozalens 2019 naar dode denker Alan Turing en levende denker Bruno Latour

Bruno Latour , socioloog en filosoof in 2018. Beeld Maartje Geels

Zojuist is in Amsterdam is de Spinozalens toegekend aan Alan Turing (1912-1954) en aan Bruno Latour (1947). 

De tweejaarlijkse prijs gaat steeds naar één dode en één levende denker die internationaal vermaard zijn om hun denken over ethiek en samenleving. Het thema van dit jaar, ‘technologie’ verwijst naar de urgentie van een ethisch debat over de talloze vragen die de stormachtige technologische ontwikkelingen van dit moment oproepen. Het prijzengeld van 10.000 euro gaat vanzelfsprekend naar de levende denker, Bruno Latour. Deze Franse antropoloog en filosoof is één van de meest geciteerde filosofen ter wereld. Ook Nederlandse filosofen als René ten Bos lieten zich door hem beïnvloeden.

Dat ‘dode denker’ Alan Turing postuum vereerd wordt met een Spinozalens spreekt minder voor zich. Turing staat vooral bekend als de wiskundige die de Tweede Wereldoorlog misschie jaren heeft bekort door een cruciale code van Hitlers strijdkrachten te kraken. De zelfgebouwde machine waarmee hij dat deed, geldt als voorloper van de computer. Juryvoorzitter Herman Wijffels noemde Turing daarom zojuist “misschien nog belangrijker dan Leonardo da Vinci.”

Maar was hij ook een denker? Volgens de jury wel. Alan Turing stelde namelijk ook al vroeg de filosofische vraag wat dit superbrein betekent voor onze ideeën over menselijke intelligentie. Turings artikel ‘Computing Machinery and Intelligence’ (1950) begint zelfs met een uitgesproken filosofische vraag: ‘Kunnen machines denken?” In dat artikel presenteert Turing een test die onderzoekt of computers zich in bepaalde omstandigheden aan mensen kunnen voordoen als een ander mens – de naar hem genoemde ‘Turingtest’.

Alan Turing als 16-jarige op een schoolfoto uit 1928.Beeld afp

Ondanks zijn revolutionaire verbeeldingskracht, kreeg Alan Turing niet de erkenning die hij verdiende – een drama dat ook al werd aangekaart in de op zijn leven gebaseerde film ‘The Imitation Game’ (2014). Turings homoseksualiteit maakte hem tot outcast in naoorlogs Engeland. In 1952 werd hij gearresteerd. Hij mocht kiezen tussen chemische castratie en gevangenisstraf, koos voor het eerste en stierf twee jaar later onder verdachte omstandigheden, 41 jaar oud. De Britse regering bood pas in 2009 excuses aan voor Turings veroordeling. Met deze Spinozalens wil de jury bijdragen aan eerherstel voor de briljante Engelsman. Alan Turings ideeën zullen de komende twee jaar in het onderwijs onder de aandacht gebracht worden.

Zoveel mogelijk bondgenoten vinden voor je idee

Nog actueler zijn de ideeën van de Fransman Bruno Latour. Technologie is overigens maar één van de zeer vele gebieden waarop deze vernieuwende denker zijn licht heeft laten schijnen. Hij is vooral bekend om zijn kritische benadering van het waarheidsbegrip in de wetenschap.

De wetenschappelijke aanspraken op objectiviteit zijn misplaatst, suggereert Latour in 1979 met het boek Laboratory Life. Net als in de politiek gaat het er in de wetenschap en techniek om zoveel mogelijk bondgenoten te vinden voor je idee, stelt Latour. Dat idee kun je ingang doen vinden door logisch redeneren, maar ook door compromissen te sluiten, te dreigen, of te werken aan je geloofwaardigheid. Deze nogal schokkende theorie over waarheid onderbouwt Latour onder meer met het verhaal van Louis Pasteur, die volgens hem zoveel succes had omdat hij een groot netwerk van belanghebbenden om zich heen wist te bouwen.

Zelf brengt Bruno Latour deze netwerk-techniek ook in de praktijk - de laatste jaren vooral in zijn  strijd tegen de gevolgen van de klimaatcrisis. Hij werkt daarbij niet alleen samen met wetenschappers, maar ook met kunstenaars. Of eigenlijk met alle krachten en actoren die ons kunnen helpen deze crisis onder ogen te zien. Zoals de jury het formuleert: “Filosofie is bij deze man denken in interactie. Hij verlaat de ivoren toren en engageert zich met de empirie. Daardoor heeft hij behalve op de technologie, ook een enorme impact gehad op andere vakgebieden zoals de antropologie en de onderwijskunde. Hij spreekt zich regelmatig uit over de actualiteit, of het nu om de klimaatcrisis of de politiek gaat.”

Minstens zo vernieuwend is Latours idee dat dingen ook een moraliteit bezitten. En dat ontwerpers daaraan bij kunnen dragen. Een computerscherm dat op zwart gaat als je er te lang voorzit, een bankje dat uitnodigt tot een gezellig gesprek, of juist een bankje waarop je onmogelijk kunt liggen, zodat daklozen er geen gebruik van maken: het vertelt ons iets over gewenst en ongewenst gedrag. 

Volgens Latour bezitten de dingen zelfs een moraal die even gecompliceerd kan zijn als de zielenroerselen van de Franse roman-heldin Madame Bovary. In een tijd dat er veel gemopperd wordt over de kwalijke kanten van nieuwe technische uitvindingen, kan Bruno Latour ons dus ook optimistischer maken, want kennelijk kunnen we moraal ook delegeren aan de dingen. Maar of die operatie slaagt is dan weer afhankelijk van de vraag of we een netwerk aan medestanders kunnen opbouwen. Het juryrapport eindigt dan ook met de volgende laudatio voor Bruno Latour. “Door hard te willen werken voor deze waarheidsopvatting en mensen op hun verantwoordelijkheid te wijzen, zowel in hun omgang met de natuur als met techniek, bekommert deze man zich uitdrukkelijk om de toekomstige generaties. Dat maakt hem tot een levende denker bij uitstek!”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden