Zizek op de Frankfurtse boekenbeurs in 2018

ProfielSlavoj Zizek

Slavoj Zizek, het denkbeest uit Ljubljana, buigt zich over corona

Zizek op de Frankfurtse boekenbeurs in 2018Beeld EPA

De Sloveense filosoof Slavoj Zizek schreef razendsnel een pamflet over de huidige pandemie. Deze week verscheen het in Nederlandse vertaling. Zizek geldt als een van de opvallendste denkers van deze tijd. Wie is hij? 

Ken je die grap? Van die man die koffie bestelt, zonder room? Nou, die gaat zo. Dan zegt de ober tegen de man die koffie bestelt: “Sorry meneer, we hebben geen room, alleen maar melk. Zal ik er dan maar een koffie zonder melk van maken?”

Je moet al gniffelen voordat Slavoj Zizek bij de clou is gekomen. De Sloveense filosoof weet ook hoe je het verhaal moet vertellen. De moppentapper lacht zelf niet, zoals het een goede moppentapper betaamt. Hij is eerder serieus, en eigenlijk ook heel nerveus: kijk naar de tics, de hand die telkens aan zijn T-shirt trekt, aan zijn baard of vaker nog aan zijn neus, alsof hij hem kort snuit.

Zizek gaat alle kanten op

Zo’n autonome hand, die zich onafhankelijk van zijn wil beweegt, dat past hem wel: de psychoanalytisch geschoolde denker gelooft niet in een vaste identiteit van de mens die alles bepaalt en waar het lichaam zich naar voegt. De mens is eerder een lappendeken van de meest vreemdsoortige gedachten en uitingen. Vandaar dat dat lichaam ook alle kanten op kan springen. En daar moet je het mee doen, hoe gek het ook is. Sterker nog, Zizeks oproep is: ‘Geniet van je symptoom’. Het is een aansporing die hij zelf in ieder geval serieus lijkt te nemen.

De Elvis Presley van de Filosofie

Zijn bijnamen zijn veelzeggend: ‘het denkbeest uit Ljubljana’, of ook ‘de Elvis Presley van de filosofie’. Op 71-jarige leeftijd tart de Sloveense filosoof Slavoj Zizek (1949) nog steeds links en rechts, al lijkt links er vaak een masochistisch genoegen in te scheppen als hij weer eens afrekent met een links stokpaardje zoals politieke correctheid of multiculturalisme.

Zijn denkstijl blijft eclectisch en associatief, al zijn er wel constanten: de psychoanalyse van Jacques Lacan, het communisme, de verwijzingen naar films en natuurlijk de moppen die hij zo goed kan vertellen. Die denkstijl, maar waarschijnlijk ook zijn pleidooi voor het communisme, heeft hem een grote schare fans opgeleverd, maar minstens evenveel uitgesproken critici.

Zizek is officieel verbonden aan het Instituut voor Sociologie aan de Universiteit van Ljubljana, maar in de praktijk trekt hij als dat mogelijk is voortdurend de wereld over: hij is gasthoogleraar aan meerdere universiteiten en een gewild spreker. Hij schreef tientallen boeken, waar hij kortgeleden een bijzonder actueel pamflet aan toevoegde: ‘Pandemie. Hoe corona de wereld verandert’ (vertaling Menno Grootveld, uitgeverij JEA, 152 blz., € 17,50).

Waarom draagt hij altijd dat T-shirt, die spijkerbroek, de sneakers? Je weet nooit of zijn kostuum bij zijn act hoort. Zijn filosofische en politieke visie is al even verwarrend. Dat is toch ironie, of een provocatie, die portretten van Stalin in zijn appartement in Ljubljana, de Sloveense hoofdstad waar Zizek in 1949 geboren werd, toen het nog viel onder het communistische Joegoslavië van maarschalk Tito? Of zou hij het dan toch menen?

En dan komt de pointe van de grap. Je lacht, de overvolle zaal lacht. (Zizek spreekt voor megazalen. Het voorlopige hoogtepunt van zijn optredens – qua bezoekersaantal tenminste – was in Toronto in 2019. Toen vond ‘het debat van de eeuw’ plaats. Zizek sprak er voor 3000 mensen met de man die werd gepresenteerd als zijn intellectuele tegenhanger, de conservatieve cultuurcriticus Jordan Peterson.)

Snelle sprongen

Echt tijd om te lachen krijg je bij Zizek niet. Gehaast volgt er een uitleg. Hij houdt het simpel, al zit er een beetje filosofie in de verklaring – we hebben hier wel te maken met de schrijver van vele doorwrochte filosofische werken met hoofdrollen voor de ondoorgrondelijke Franse psychoanalyticus Jacques Lacan en de duistere Duitse denker Hegel. Feitelijk, zegt hij, blijft de koffie hetzelfde, maar aan de gewone koffie wordt nu de ‘geïmpliceerde negatie toegevoegd, wat van de gewone koffie een koffie zonder melk maakt’.

En na de grap volgt een analogie. De snelle en vaak onlogische sprong die de filosoof daarbij maakt, is een van de redenen waarom luisteren naar Zizek net zoiets is als in een achtbaan zitten: je voelt hoe de G-krachten je geest rekken. Deze keer springt hij naar zijn gedwongen isolement. In coronatijd zit ook Zizek thuis, maar daarmee is zijn leven op het eerste gezicht niet veranderd. Hij zat altijd al in zijn appartement in Ljubljana, waar hij een aanstelling heeft aan de universiteit. Hij kon er altijd al een boek lezen op een van de burgerlijk aandoende banken met bloemetjesstof, of naar een scandi-thriller kijken, het liefst een IJslandse. Ook als Zizek op reis was, leidde hij een zeer huiselijk leven: hij verkoos de eenzaamheid van de hotelkamer boven een bezoek aan een museum.

Wat die grap over de koffie nou te maken heeft met zijn quarantaine? Het antwoord staat in zijn razendsnel geschreven en net verschenen boekje ‘Pandemie. Hoe corona de wereld verandert’. “Voor de crisis was het een isolement ‘zonder melk’ – Ik had mijn huis kunnen verlaten, maar ik koos ervoor om dat niet te doen. Nu is het gewoon de zwarte koffie van het isolement zonder de optie om iets anders te doen.”

Een intellectuele potsenmaker?

Zizeks voorliefde voor grappen heeft hem veel fans opgeleverd, maar waarschijnlijk evenveel vijanden. Die vallen over zijn ondoorgrondelijke psychoanalytisch-filosofische jargon en zijn flirt met het communisme. Zijn tegenstanders weten het, het kan allemaal ironie zijn. Maar dat maakt Zizek niet direct overtuigender: wat blijft er dan van hem over behalve een intellectuele potsenmaker?

Toch valt er veel voor te zeggen om de grap in zijn werk uitermate serieus nemen. Zizek staat in een traditie van politieke grappenmakers. In totalitaire en communistische regimes speelt de grap een belangrijke, subversieve rol. De grap was volgens Zizek het belangrijkste culturele product in het stalinistische tijdperk. Als je alle vrijheid is ontnomen, helpt die je om weer een beetje vrijheid terug te winnen: je bent dan wel gedegradeerd als mens, maar je kunt nog steeds lachen om je situatie. Maar grappen maken is meer dan een overlevingsstrategie. Belangrijk vindt Zizek dat een grap kan blootleggen hoe potsierlijk een communistisch regime is. Dat vraagt een uitermate serieuze benadering van zo’n politiek systeem: mislukt zijn de grappen van de grappenmaker die probeert een regime belachelijk te maken, het werkt veel beter als die de verborgen komische kern van zo’n politiek systeem blootlegt.

Die serieuze grappenmaker laat volgens Zizek niet alleen zien hoe gek een communistisch regime is, maar toont net zo goed de waanzin van diens tegenhanger: het mondiale kapitalisme. Die grappen passen in een bredere strategie van Zizek: telkens opnieuw toont hij hoe mensen gevangen zitten in een bepaalde ideologie, of die nu van een communistische, kapitalistische of een andere snit is.

Zizek ondermijnt dus met zijn lach, maar hij stelt er ook iets tegenover: het retorisch communisme. Waarmee hij niet het communisme van Stalin bedoelt, of van het moderne China of van Tito – Zizek was juist een van de medeoprichters van de Sloveense liberaal-democratische partij, die zich kritisch positioneerde ten opzichte van het communisme.

Straffe vergelijking

Met communisme bedoelt hij niet veel meer dan de maatregelen die juist nu worden genomen door overheden overal ter wereld. Die zien in, zegt Zizek, dat ‘marktmechanismen niet voldoende zijn om honger en chaos te voorkomen’. Daarom kiezen staten voor een beleid dat de meesten van ons, volgens Zizek, communistisch zouden noemen. En om die uitspraak kracht bij te zetten, voegt hij er in Pandemie nog wat wapengekletter aan toe: “Regeringen zien nu toe op de productie van beademingsapparatuur zoals ze in een oorlog wapens produceren” – dat soort dingen. Maar ondanks de straffe vergelijking komt dat communisme neer op een ouderwets soort verzorgingsstaat. Communistisch zouden we dat hier niet snel noemen. In het land van Trump – die volgens Zizek zelf ook al communistisch bezig is met zijn coronacheques – is dat waarschijnlijk anders.

Aan het slot van Pandemie waarschuwt Zizek ervoor niet te streng te zijn voor onszelf in coronatijden: koester alles wat je op de been houdt, geef toe aan je guilty pleasures, kijk naar oude afleveringen van ‘Will & Grace’ of YouTube-documentaires over de veldslagen uit het verleden. Maar vergeet ook niet, benadrukt hij, dat tijdens de quarantaine het leven is teruggebracht tot zaken die er werkelijk toe doen en tot liefde voor anderen. Tot, schrijft Zizek, wat Marx zou noemen, het niet-vervreemde leven. ‘Ik hoop dat er iets van deze houding zal overleven wanneer de pandemie voorbij is.’

Lees ook:

Žižek is stellig, meeslepend, bot en humoristisch

Lees hier de recensie van Žižeks boek ‘Event’, dat in 2015 verscheen: ‘In zijn geschreven werk is Žižek bijna net zo associatief en slingerend als in zijn live-optredens. Dat is soms hinderlijk, maar het is ook vergeeflijk, omdat hij zo heerlijk rauw, recht voor zijn raap en onderhoudend blijft.’

Waarom we niet kunnen genieten van doelloos wandelen

Trouw vroeg Denker des Vaderlands Daan Roovers om haar filosofische kijk op het gedrag van mensen tijdens de coronacrisis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden