null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Scherpzinnige vrouwen in habijt: oud en vernieuwend tegelijk

Pen, bed en habijt
Drie vrouwen over gender, seks en redelijkheid
Inleiding en vertaling: Joyce Pijnenburg
ISWV; 168 blz., €19,95
★★★★

Laura Molenaar

De auteurs

Christine de Pizan (ca. 1364-1430) was een Franse schrijfster uit Venetië, bekend van haar Boek van de stad der vrouwen. Tullia d’Aragona (ca. 1501-1556) was een Italiaanse dichter, filosoof, en courtisane. Sor Juana Inés de la Cruz (1648-1695) was een Mexicaanse schrijfster, denker en non.

Het boek

Ook in de veertiende, vijftiende, zestiende en zeventiende eeuw moesten vrouwen zich steeds verdedigen tegenover bevooroordeelde mannen, zo laten De Pizan, D’Aragona en Sor Juana ons zien.

Van de pen van De Pizan lezen we een reactie op de dertiende-eeuwse ‘bestseller’, De roman van de roos. Dat boek bevat nogal wat stereotype vrouwen (u weet wel, ze is óf hoer óf heilige), die De Pizan bestrijdt in een brief aan een verdediger van dat boek.

D’Aragona had via het ‘bed’ toegang tot de hogere kringen in de Italiaanse stadstaten van de zestiende eeuw. Als courtisane was ze geletterd en geschoold, en haar kennis toont ze in de dialoog Over de oneindigheid van de liefde. Ze vraagt haar gesprekspartner Varchi: “Is het mogelijk om begrensd lief te hebben?” Om die vraag te beantwoorden ontleden ze de begrippen ‘liefde’ en ‘oneindigheid’, en leggen de onuitgesproken aannames over mannen en vrouwen bloot.

Sor Juana, ten slotte, kwam uit een gegoede familie, maar nam de habijt aan om in het klooster te kunnen blijven studeren. Zij bekritiseert aannames over vrouwen in het gedicht Filosofische satire en haar brief Antwoord aan zuster Filotea. Die zuster Filotea was in werkelijkheid de bisschop van Puebla, die haar in een eerdere brief had gewaarschuwd om niet te veel te filosoferen, want (zo weet iedereen) dat is gevaarlijk voor vrouwen.

Bijzondere passage

Tullia: “Om de waarheid te zeggen lijkt het me toch dat ik niets weet, behalve dan dat ik niets weet”.
Varchi: “Dat zou bepaald niet niks zijn, en je zou je gelijk kunnen stellen aan Socrates, die de wijste en beste man van Griekenland was”.
T: (...) “Als hij dan zo goed was en zo verheven, waarom doe je hem dan niet na? Zoals je weet overlegde hij alles met zijn Diotima en leerde hij schitterende dingen van haar (...)
V: Wat ben ik dan aan het doen?”
T: “Je doet het tegenovergestelde van wat hij deed. Hij leerde van haar, jij deelt juist lessen uit.”

Dubbele standaard

Boeken zoals De roman van de roos hebben een verderfelijke invloed op lezers, schrijft De Pizan, niet in het minst vanwege de manier waarop vrouwen daarin als lustobject werden afgebeeld. En dan krijgen vrouwen ook nog de schuld dat ze mannen zouden verleiden, klaagt Pizan. “Als je zegt dat ze je gek maken van lust, láát ze je dan niet gek maken!”

Ook Juana wijst op de irrationaliteit van de dubbele standaard die mannen erop nahielden. Met de Bijbel in de hand rechtvaardigden theologen dat mannen wel, maar vrouwen níét mochten leren en doceren. Maar, zegt Juana, je kunt passages uit de Bijbel ook anders interpreteren, en als je ze in hun historische context plaatst wordt zelfs duidelijk dat de vrouwonvriendelijke lezing onjuist moet zijn.

Redenen om dit boek niet te lezen

Er had, zeker bij de teksten van De Pizan en Juana, wel iets meer historische context gegeven mogen worden. Bijvoorbeeld door wat uitgebreider in te gaan op hun tegenstanders, of de teksten waar ze op reageren ook op te nemen in deze bundel. Nu gaan sommige passages een beetje over het hoofd van de lezer heen.

Redenen om dit boek wel te lezen

Het is alleen al een genot om de teksten van De Pizan, D’Aragona en Juana te lezen vanwege hun scherpzinnigheid en eruditie. Ze leren ons dat misogynie ook in vroeger eeuwen helemaal geen vanzelfsprekendheid was en met de rede bestreden kon worden. Én ze tonen ons alternatieve manieren van filosofie bedrijven: door een dialoog of briefwisseling. De teksten zijn oud, maar zijn door hun vorm en stijl ook heel vernieuwend.

Lees ook:

Vrouwen ontbreken doorgaans in de geschiedenis van de wijsbegeerte. Dat ligt vooral aan de eenzijdige blik van de canon, aldus Carlo Ierna. Hij schudt de witte, eurocentrische en mannelijke canon op.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden