RecensieFilosofie

Rutger Bregman heeft enigszins het gras voor Rozemonds voeten weggemaaid

Het menselijke kwaad: Hannah Arendt, Adolf Eichmann en het oordelen over het kwaad
Klaas Rozemond
Uitgeverij Boom, 304 blz., €24,50 
★★★☆☆

Over de auteur

Klaas Rozemond is als universitair hoofddocent strafrecht werkzaam aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Daarnaast schrijft hij artikelen en boeken over filosofie, zoals ‘Filosofie voor de zwijnen’ (2007) en ‘Het aardse leven’ (2009).

Adolf Eichmann en Immanuel Kant

Eichmann gaf tijdens het proces waar hij terechtstond voor genocide op het Joodse volk, toe dat hij Kant had gelezen. Hij kon zelfs diens categorisch imperatief citeren. “Het principe van mijn wil moet op ieder moment zodanig zijn dat het verheven kan worden tot algemene wet, zoals Kant ongeveer zei”, aldus Eichmann. Hoe kan iemand die voor genocide werd veroordeeld tegelijk claimen dat hij slechts een radertje was in het geheel en slechts bevelen uitvoerde, én blijk geven kennis te hebben van de filosoof die de basis legde voor universele mensenrechten? Arendts belangrijkste vraag was dan ook: kun je Eichmanns daden een vorm van kwaad noemen in morele zin en een misdaad in strafrechtelijke zin?

Dit boek bestaat uit twintig korte, overzichtelijke hoofdstukken die het concept van de banaliteit van het kwaad, Arendts werk in relatie daartoe, het Eichmannproces (waaronder zijn verdediging, het vonnis en alles wat na het vonnis boven tafel is gekomen), het beroemde Milgram-experiment, waaruit zou blijken dat gewone mensen uit gehoorzaamheid wreedheden kunnen begaan, en ‘het nieuwe kwaad’ (terrorisme), in begrijpelijke taal behandelen.

Van geen kwaad bewust?

Het verschil tussen natuurlijk kwaad (zoals bosbranden) en menselijk kwaad is dat een mens wel, en een bosbrand niet, een intentie kan hebben kwaad te doen. Deze notie van intentie of het ‘welbewust toebrengen van schade’ is juridisch van groot belang, en niet alleen in Eichmanns proces. Is iemand zich niet bewust van het kwaad dat hij berokkent, dan is hij minder of geheel niet verantwoordelijk. Maar wanneer ben je ‘bewust’ van je handeling? Wat telt als ‘intentie’ om kwaad te berokkenen? Rozemond benadrukt terecht hoe belangrijk én lastig deze vragen zijn.

Een pleger van het kwaad hoeft niet per se iemand te zijn die het kwaad begaat terwijl hij zich daarvan bewust is, stelt Rozemond. Juist ook ‘de afwezigheid van het denken’ kan een oorzaak zijn van het kwaad. Ook wanneer iemand iets zegt niet te weten, is er altijd nog verwijtbare onwetendheid. Dit levert ook een andere conclusie op ten aanzien van Eichmann. Dat Eichmann volgens Arendt niet in staat was te beseffen wat hij deed, is precies een kenmerk van het kwaad. Eichmanns ‘kwaad’ was helemaal niet banaal.

Redenen om dit boek niet te lezen

In het voorwoord schrijft Rozemond dat hij in 2011 al met zijn onderzoek naar het menselijke kwaad begon. Toch is de timing enigszins ongelukkig. Rutger Bregman heeft met zijn recente boek ‘Alle mensen deugen’ al belangrijke nuanceringen aangebracht ten aanzien van het Milgram-experiment, het Eichmannproces en Arendts filosofie. Hij heeft daarmee enigszins het gras voor Rozemonds voeten weggemaaid.

Ook wordt het boek richting het einde wat tandeloos, en kom je weinigzeggende zinsneden tegen, zoals “Ruimte om te denken en te spreken betekent hoop voor de filosofie”, of “Het kwaad heeft geen vaste betekenis, maar moet steeds opnieuw worden uitgelegd in het licht van nieuwe gebeurtenissen”.

Redenen om dit boek wel te lezen

Er gebeuren mooie dingen op het snijvlak filosofie en recht. Wat het ‘kwaad’ in juridische en morele zin definieert, en of het überhaupt wel een zinnig concept is dat helpt om bepaalde handelingen te karakteriseren, is er zo een. Het is wat dat betreft een rijk en informatief boek dat mooie nieuwe vragen oproept. Wel is het nawoord enigszins gelaten, waarin de auteur stelt dat de ‘tragedie van het kwaad’ is dat wij ofwel niet in staat zijn überhaupt kwade bedoelingen van onszelf of anderen door te hebben, of dat onze oordelen het kwaad toch niet tegenhouden. Niettemin een meer dan prima boek, die uitstekend past bij dit druilerige weer.

Lees ook:
Waarom de herinnering aan Auschwitz steeds oppervlakkiger wordt

‘Auschwitz’ is in de loop der jaren uitgegroeid tot symbool van het grootst denkbare kwaad. Daarbij is te weinig aandacht voor de historische wortels van dat kwaad, vinden experts.

Het goede volgens Arnon Grunberg: Ik ben een groot liefhebber van schaamte

De zekerheid is het kwaad, zegt Grunberg. ‘Ik denk dat de acceptatie van een zekere mate van onvolmaaktheid het goede is.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden