Interview

Rose Rand was een belangrijke denker en toch is ze vergeten

Rose Rand was intelligent en werkte hard, maar brak nooit door.

Rose Rand leidde een indrukwekkend leven en verrichte belangrijk denkwerk. Toch is de filosofe vergeten. Hoe kan dat? Onderzoek naar die vraag kan helpen om de problemen van minderheden in de wetenschap aan te pakken, vindt Katarina Mihaljević. 

Twee jaar geleden moest Katarina Mihaljević een presentatie geven over de filosofie van Ludwig Wittgenstein. Bij haar research stuitte ze op aantekeningen van zijn colleges, gemaakt door ene Rose Rand. “Ik had nog nooit van haar gehoord, en ook mijn docenten wisten niet wie ze was.” Mihaljević dook onmiddellijk de boeken in om uit te zoeken wie deze onbekende studente was. Ze ontdekte tot haar verbazing dat Rand een kernlid van de invloedrijke Weense kring was. Mihaljević was zo onder de indruk van Rand dat ze nu promotieonderzoek doet naar Rands levensverhaal.

Rose Rand studeerde filosofie in Wenen en schreef haar promotiescriptie bij de Duitse filosoof Moritz Schlick. Hoewel ze zich tijdens haar promotie al bezighield met logica en volgens haar docenten een veelbelovend talent was, deed ze onderzoek in een psychiatrische kliniek en gaf ze bijles om haar studie te kunnen bekostigen. Dat nam veel van haar tijd in beslag, waardoor Rand in brieven mopperde dat ze haar filosofische werk moest pauzeren.

Stateloze Jood

Toen haar promotor in 1938 doodgeschoten werd door een student met nazi-ideologieën maakte Rand haar onderzoek bij een andere docent af. Haar scriptie werd gemerkt als ‘niet-arische promotie’. Dat betekende dat ze geen baankansen meer had in Oostenrijk. De situatie in Wenen werd bovendien steeds grimmiger. Daarom liet Rand haar moeder en broers achter en vluchtte naar het Verenigd Koninkrijk, waar ze binnengelaten werd als ‘stateloze jood’. Ze studeerde een tijdje in Cambridge, en later in Oxford. Wederom had ze allerlei bijbaantjes om rond te komen. Ze werkte onder andere als verpleegster en inspecteur in een metaalfabriek. Daarnaast probeerde ze geld te verdienen met het verkopen van vertalingen van Poolse en Duitse artikelen over logica.

Haar academische carrière kwam intussen maar niet van de grond. De beroemde taalfilosoof Ludwig Wittgenstein, die toch al niet bekend stond als feminist, gaf haar het advies om “terug te gaan naar de fabriek en te doen waar je goed in bent.” Bertrand Russell, filosoof en Nobelprijswinnaar, moedigde haar aan door haar te zeggen dat ze na de oorlog met een goed woordje van Wittgenstein wel weer terug de logica in zou kunnen.

Dat liep anders. Na een aantal vruchteloze pogingen om een aanstelling te krijgen vertrok Rand naar de Verenigde Staten, in de hoop daar meer succes te oogsten. Ze kreeg allerlei tijdelijke aanstellingen als chemicus, vertaler of wiskundige, maar niet als filosoof. Pas nadat ze de pensioengerechtigde leeftijd had bereikt werden enige artikelen van haar hand gepubliceerd. In 1980 overleed ze, in Princeton. Op haar overlijdensakte stond als contactpersoon alleen een rabbijn uit New York.

Geen tranentrekker

“Rand had een tragisch leven, maar ik wil geen tranentrekker schrijven”, zegt Mihaljević. “Ik wil dat mijn onderzoek iets teweeg brengt.” Mihaljević wil dat wetenschappers en beleidsmakers zich bewust worden van de invloed die contacten hebben. Dat geldt met name wanneer je uit een gemarginaliseerde positie komt. Rand ging met de crème de la crème van de filosofie om, maar toch viel ze buiten de boot. “Ze discussieerde mee in de Weense kring, zat in het lokaal bij Alan Turing en Ludwig Wittgenstein. Er is een uitdrukking die haar situatie omschrijft: ze was aanwezig in de kamer waar het gebeurde, maar ze kreeg nooit een stoel aangeboden.”

Mihaljević onderzoekt hoe het kan dat sommige wetenschappers wel die spreekwoordelijke stoel krijgen en anderen niet. Hannah Arendt, bijvoorbeeld, leefde in dezelfde periode als Rand en moest ook vanwege haar joodse achtergrond vluchten voor het Duitse regime. Hoe het komt dat Rand in de vergetelheid raakte en Arendt niet kan Mihaljević nog niet met zekerheid zeggen. “Wat me uit de correspondentie al wel duidelijk wordt is dat haar omgeving een belangrijke rol speelde. Aanbevelingsbrieven waren bijvoorbeeld van grote invloed op het verkrijgen van posities.”

Daarom wil Mihaljević dat haar onderzoek ervoor zorgt dat zulke toevallige factoren als wie je kent minder invloed hebben. “Ik wil de mechanismen en voorwaarden blootleggen die ervoor zorgden dat situaties als die van Rand ontstonden. Dan kan ik die gebruiken om ervoor te zorgen dat zulke situaties in de toekomst voorkomen worden.”

Uit het verhaal van Rand blijkt dat het in ieder geval niet aan haar doorzettingsvermogen of intelligentie gelegen kan hebben dat ze geen positie aan de universiteit kreeg. “Als je haar CV erbij pakt kun je niet anders concluderen dan dat ze zonder meer bij een universiteit aangenomen had kunnen worden.”

Nieuwe logica

Rand was als een van de eersten bezig om de grenzen van de logica te verleggen. Ze verkeerde in het gezelschap van de Weense kring, opgericht door haar promotor Schlick, maar ging ook een stap verder dan zij.

De Weense kring vond dat alle uitspraken die je niet op een strikte logische of wetenschappelijke manier kon uitdrukken, zoals religieuze of morele uitspraken, onzin waren. Dat betekende overigens niet dat ze dachten dat religie of ethiek zinloos waren: ze waren alleen voor filosofisch onderzoek niet bruikbaar.

Daarnaast dachten de Weense filosofen dat je alleen zinnen die een statement maken kunt analyseren. ‘Marie houdt van schaken’, bijvoorbeeld. Die zin is waar als Marie van schaken houdt. ‘Stop met lezen!’, daarentegen is niet analyseerbaar. Volgens de Weense kring kun je helemaal niet spreken over ‘waarheid’ als het om een bevel gaat.

Rand onderzocht of er toch nog een manier was waarop je de strenge logische analyse van de Weense kring kon uitbreiden. Ze onderzocht zinnen met een ‘normatieve’ betekenis, zoals bevelen of wensen. Ze was een van de eersten die zich daarmee bezighield. Rands conclusie was dat je de principes die voor de ‘toegelaten’ zinnen gelden op een analoge manier kon toepassen op bevelen of ‘eis-zinnen’, zoals Rand ze noemde. Je kunt bijvoorbeeld zeggen dat ‘Stop met lezen!’ en ‘Ga door met lezen!’ niet tegelijk ‘waar’ kunnen zijn: ze spreken elkaar immers tegen.

Filosofie als levenswerk

Hoewel Rand meer dan honderd jaar geleden geboren werd is haar verhaal nog steeds relevant, zegt Mihaljević. Ze hapert even. Het is lastig om genuanceerd te blijven, lacht ze. “Onderzoek suggereert”, begint ze voorzichtig, “dat er binnen de geesteswetenschappen en sociale wetenschappen nog steeds veel werk te verzetten is om gelijke kansen voor mannen en vrouwen te creëren.” Rands verhaal kan als voorbeeld dienen om een algemene conclusie te trekken over het heden, legt Mihaljević uit.

Mihaljević heeft zelf ook ervaren hoe moeilijk het is om zonder mentor carrière te maken in de wetenschap. “Toen ik mijn promotor ontmoette begreep ik dat pas echt. Hij heeft me enorm geholpen.” Wanneer ze over haar onderzoek praat is Mihaljević gedreven en zelfverzekerd. Maar als ze het over Rand heeft, klinkt ook ontzag door. “Dat ze met 76 jaar nog steeds werkte en artikelen probeerde te publiceren is veelzeggend. Het is duidelijk dat ze van haar filosofie haar levenswerk heeft gemaakt.”

 Vergeten vrouwelijke filosofen

Liefhebbers van filosofie kennen vast Simone de Beauvoir of Hannah Arendt wel. Een doorgewinterde filosoof heeft misschien gehoord van Hildegard von Bingen, koningin Christina van Zweden, of Else Barth. Maar er zijn nog veel vrouwelijke filosofen wier werk nog onbekend is.

Ban Zhao (China, ca. 45-116)

Zhao kwam uit een familie van bekende geschiedkundigen. Ze hielp haar vader en broer met het schrijven van een invloedrijk geschiedenisboek over de Han-dynastie en gaf astronomie en wiskundelessen aan het keizerlijk hof. Het meest bekend is ze door haar boek Lessen voor vrouwen, waarin ze adviezen geeft over hoe vrouwen zich zouden moeten gedragen.

Ze schrijft dat een vrouw zich naar haar man moet voegen en zich moet wijden aan het gezinsleven. Dat past goed binnen de Confuciaanse traditie die toen in China dominant was. Maar Zhao gebruikte die traditie ook om te pleiten voor gedegen onderwijs voor vrouwen. Als zowel vrouwen als mannen geschoold zijn, schrijft Zhao, dan kunnen ze hun beider rollen beter vervullen. Haar boek heeft later geholpen bij het toegankelijk maken van onderwijs voor vrouwen in China.

Émilie du Châtelet (Frankrijk, 1706-1749)

Markiezin Du Châtelet verkeerde in de hoogste kringen van het achttiende-eeuwse Frankrijk. Haar vader was Eerste Secretaris van koning Lodewijk XIV, ze trouwde een markies en had affaires met onder andere Voltaire. Tussen de romances door raakte Du Châtelet volledig in de ban van natuurkunde, en dan vooral die van Isaac Newton. Ze schreef vele essays over natuurkunde en leverde commentaar op vooraanstaande wetenschappers uit die tijd, zoals Newton en Leibniz.

Du Châtelet combineerde haar passie voor natuurwetenschap met filosofische en theologische bespiegelingen. Ze geloofde dat je met natuurwetten alles kon verklaren dat in het universum gebeurde. De systematiek van de natuur was voor haar het bewijs dat God perfect was. In haar tijd was Du Châtelet erg bekend, maar na het eind van de negentiende eeuw wordt ze bijna uitsluitend nog genoemd als compagnon van Voltaire.

Mary Whiton Calkins (VS, 1863-1930)

Tijdens het leven van Calkins openden zich enige mogelijkheden voor vrouwen met wetenschappelijke ambities. Calkins werd aan Harvard werd toegelaten om lessen te volgen bij de filosoof en psycholoog William James. Toen ze haar promotieonderzoek had afgerond en alle examens had gehaald, wilde de universiteit haar echter geen doctorstitel toekennen omdat ze een vrouw was.

Calkins deed experimenteel psychologisch onderzoek. Haar meest invloedrijke werk gaat over associatie. Calkins presenteerde een techniek waarbij je paren van afbeeldingen of woorden makkelijker leert door ze met elkaar te associëren. Ze filosofeerde ook over de resultaten van haar experimenten. Ze was bijvoorbeeld gefascineerd door identiteit: hoe kun je veranderen en toch dezelfde persoon blijven? Daarnaast schreef ze ook over de filosofie van religie en over tijd. Inmiddels loopt er een petitie om Harvard te manen haar de doctorstitel toch toe te kennen.

Lees ook: 
Filosofie heeft een genderprobleem
Er zijn nog altijd veel minder vrouwen actief in de filosofie dan mannen. En Nederland bungelt onderaan. Hoe kan dat?

Waarom filosoferen er zo weinig vrouwen?
Het publieke debat in Nederland is vooral een mannenzaak. Een slechte zaak, vinden vier vrouwelijke filosofen. “In een maatschappijkritische discipline als de filosofie moeten zoveel mogelijk stemmen worden gehoord.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden