Roger Scruton: 'De gedachte wordt niet vrij geboren.  Vrijheid is iets dat je moet verwerven.'

In memoriam Roger Scruton

Roger Scruton (1944-2020) was de belangrijkste conservatieve denker van onze tijd

Roger Scruton: 'De gedachte wordt niet vrij geboren. Vrijheid is iets dat je moet verwerven.' Beeld EPA

Filosoof Roger Scruton gold als de belangrijkste conservatieve denker van onze tijd. De zondag overleden Engelsman was de leermeester van Thierry Baudet.

Zijn vader was een overtuigde socialist, een arbeidersjongen uit Manchester, maar de Britse filosoof ­Roger Scruton (1944), die zondag is overleden aan de gevolgen van kanker, was de invloedrijkste conservatieve denker van onze tijd. Met zijn afkeer van communisme, zijn verdediging van lokale tradities als de vossenjacht, zijn liefde voor klassieke muziek en zijn afkeer van alles wat modern en vooruitstrevend is, werd hij de spreekbuis van een groeiend verzet tegen de progressieve idealen van de jaren zestig. Eén ding had Roger Scruton met zijn vader gemeen: een liefde voor het platteland. Tot zijn dood woonde hij in het Zuid-­Engelse Wiltshire.

In Nederland stond Scruton de laatste jaren vooral bekend als inspirator en co-promotor van Thierry Baudet. Wie de ideeën achter Baudet wil begrijpen, moet Scruton lezen. Baudet leunt sterk op zijn leermeester, vooral waar de filosoof wijst op een klimaat van ‘oikofobie’: angst om in te zien wat het dichtbije, vertrouwde en nabije voor mensen betekent. Roger Scruton, auteur van ruim vijftig elegant geschreven filosofieboeken, plus enkele romans en libretto’s, waarschuwt in zijn werk steeds voor het verlies van het eigene, lokale, traditionele. Hij is voorstander van de brexit. En hij ziet massa-immigratie als een onderschat gevaar.

Verschillen zijn er ook tussen meester en leerling. Anders dan de populist Baudet hecht Scruton juist aan traditionele democratische instituties. Bovendien is hij een groot voorstander van natuurbehoud, dat volgens hem beter aansluit bij conservatieve dan bij de progressieve tradities.

Geen begrip voor de studentenprotesten in Parijs van 1968

Het keerpunt in Scrutons leven, en vooral zijn denken, zijn de studentenprotesten van mei 1968 in Parijs. Terwijl zijn Franse vrienden de politie bekogelen, voelde Scruton zich daartoe helemaal niet geroepen. Het gehate ­establishment vertegenwoordigt juist ­alles wat hem het verdedigen waard lijkt: de schoonheid van de Franse (en bij uitbreiding Europese) cultuur, tradities en instituties.

Aanvankelijk profileerde Scruton zich vooral in de filosofische esthetica. Die insteek bleef een constante en valt terug te lezen in meerdere boeken over muziek en architectuur en zijn enige tv-programma, ‘Why Beauty Matters’ (2009). Cultuur ziet Scruton als een ­erfenis die we moeten doorgeven en die van alle kanten wordt bedreigd – onder meer door moderne architecten. Dat standpunt bracht hem op één lijn met prins Charles.

Dit idee van een bedreigde erfenis ligt ook ten grondslag aan Scrutons ‘groene filosofie’. Groen denken betekent: eerbied voor het landschap dat ons is nagelaten. Ook dierenrechten verbindt Scruton met onze verantwoordelijkheid voor het eigen land en de ­eigen gemeenschap. Grootschalige bio-industrie vernietigt lokale en betekenisvolle verbanden tussen mensen en tussen mens en natuur.

Zelf bewoonde Roger Scruton een 250 jaar oude boerderij in Wiltshire, een streek ten westen van Londen, waar hij kippen, koeien en paarden hield. Zijn vrouw Sophie Jeffreys, kunsthis­torica en dertig jaar jonger dan haar man, ontmoette hij tijdens de vossenjacht – hun beider passie. Ze trouwden in 1996 en kregen twee jaar later hun eerste kind. Een tweede volgde in 2000.

Toch was Roger Scruton veel meer dan een estheet die zijn eigen manier van leven graag overeind hield. Als publicist en als begenadigd schrijver was hij vanaf de jaren zeventig een opvallende constante en onafhankelijke tegenstem in een overwegend links in­tellectueel klimaat. Dat bleef niet bij woorden alleen. Van 1979 tot 1989 ondersteunde hij Tsjechische en Hongaarse dissidenten door hen in contact te brengen met westerse academici. Voor dat werk werd hij zowel in Tsjechië als in Polen onderscheiden.

Zijn teksten werden veel gelezen, ook door politieke tegenstanders

In 1980 verscheen het boek dat hem bekend zou maken ‘The Meaning of Conservatism’. Zelf noemde hij het vaak herdrukte boek een ‘verdediging van Tory-waarden tegenover het verraad ervan door de vrijemarktdenkers’. Want hoewel Scruton als rechtgeaarde conservatief in de jaren tachtig grotendeels achter Tory-premier Margaret Thatcher stond, keerde hij zich ook tegen een ongeremd marktdenken. Volgens hem liet dat van lokale kennis, tradities en gemeenschapszin niets over.

Door zijn ongebruikelijke positie, die hij uiteenzette in helder beargumenteerde essays, werd Scruton veel gelezen, ook door politieke tegenstanders, en zeker ook in Nederland. Veel van zijn boeken verschenen in het Nederlands: ‘Kant’, ‘Schoonheid’, ‘Groene filosofie’, ‘Over de mens’ en ‘Waarom cultuur belangrijk is’. In eigen land werd hij in 2016 geridderd voor zijn ­verdiensten op het gebied van filosofie, onderwijs en publieke educatie.

Toch had Scrutons reputatie toen al een flinke knauw gekregen. In 2002 kwam uit dat hij zijn op traditionele wijze gerunde boerderij in Wiltshire ­financierde met tienduizenden ponden van Japan Tobacco International. Uit mails waarop The Guardian beslag wist te leggen, bleek dat Scruton de tabaksgigant beloofde om in diverse Engelse kranten het recht op roken te verdedigen. Het schandaal kostte de conservatieve denker zijn column in de Financial Times, ook The Wall Street Journal schortte de samenwerking op.

Dat neemt niet weg dat Scruton op tal van terreinen een geluid liet horen dat achteraf gezien iets profetisch had. Zo wees hij er al vroeg op dat mensen gehecht zijn aan hun eigen grond, tradities, gemeenschap. Dat zegt de meeste mensen meer dan een abstract concept als ‘de aarde’ of ‘de mensheid’. Volgens Scruton kun je mensen dan ook alleen aanzetten tot verantwoordelijke omgang met de natuur als je uitlegt dat het om hun eigen land, dorp of stad gaat. In dat opzicht verwijt hij links oikofobie.

Voor moderne kunst en cultuur ontwikkelde Scruton nooit een antenne

Ondanks die gehechtheid aan het ­eigene blijven mensen volgens Scruton wel verlangen naar transcendentie, naar iets dat boven henzelf uitgaat. Dat hoeft niet God te zijn, transcendentie kun je ook ervaren als je door een mooi landschap loopt, of als je naar Beethoven luistert. Voor moderne kunst en cultuur, zoals popmuziek, heeft Scruton nooit een antenne ontwikkeld. Dat bleef een plek waar critici hem makkelijk konden raken. Dat cultuur verandert, betekent nog niet dat ze ten onder gaat.

Naarmate de tijdgeest liberaler werd, raakte Scruton vaker in opspraak. In 2007 betoogde hij in The Telegraph dat homoseksuele stellen geen kind zouden mogen adopteren – voor een deel van zijn uitspraken in dat artikel bood hij later excuses aan. Vorig jaar april werd Scruton ontslagen als adviseur bij het Britse ministerie van huisvesting, omdat hij in het progressieve blad New Statesman racistische uitspraken zou hebben gedaan, zoals ‘elke Chinees is een soort replica van de volgende en dat is beangstigend’. Later bleek dat hij vooral bezorgd was over de wijze waarop de Chinese overheid de burger wil robotiseren. De ‘islamofobe’ en ‘antisemitische uitspraken’ in datzelfde artikel bleken door het blad uit hun verband te zijn gerukt.

Afgelopen augustus werd bekend dat Roger Scruton kanker had en zijn onderwijstaken moest neerleggen. Die werden meteen overgenomen door de met hem bevriende Vlaamse filosofe Alicja Gescinska.

Lees ook:

Waarom dierenrechten en veganisme volgens Roger Scruton onzin zijn

Hoe verhouden we ons tot dieren en hoe gaan we met hen om? In de vijfdelige serie ‘Denken over dieren’ stelden we de belangrijkste denkers voor die kunnen helpen een antwoord te vinden op die vragen. In de derde aflevering: Roger Scruton.

Roger Scruton: ‘Alleen dieren opeten als je echt om ze geeft’

 In dit essay, gepubliceerd op 24 december 2011, betoogt Scruton: eet vooral dieren. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden