Alternative für Deutschland

Rel in Duitsland over miljoenensubsidie voor extreem-rechtse partijstichting die zich met de naam Erasmus tooit

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

De Duitse Erasmus Stiftung gelieerd aan de extreem-rechtse partij AfD staat op het punt een miljoenensubsidie te ontvangen. Daar hopen critici nog gauw een stokje voor te steken.

Lodewijk Dros en Kim Deen

In Duitsland klinkt de naam Erasmus (1466-1536) tegenwoordig veelvuldig. Naar hem heet de Desiderius Erasmus Stiftung. Die is nauw gelieerd aan de extreem-rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD). Critici proberen te voorkomen dat de stichting 70 miljoen euro overheidssubsidie opstrijkt.

Op de website van de stichting leggen de initiatiefnemers uit dat zij de naam van Erasmus hebben gekozen vanwege zijn revolutionaire rol in de geschiedenis: ‘Erasmus zag de fouten van zijn heden en trachtte die te herstellen’.

De AfD, waar de stichting bij hoort, is een anti-establishmentpartij die ageert tegen de status quo en ‘de gevestigde elite in Duitsland en Europa’. Ze stelt dat burgers hun vrijheid verliezen, bijvoorbeeld tijdens de coronapandemie. Daarin ziet de stichting een link met Erasmus, die in de aanloop naar de Reformatie de vrijheid van het individu bepleitte.

Zijn minder aangename ideeën

Erasmus bepleitte overigens niet alleen tolerantie, hij had ook minder aangename ideeën. Die maakten het de Duitse Arjan Lubach, Jan Böhmermann, onlangs mogelijk flink uit te pakken. “Erasmus wijdde een heel boek aan de noodzaak van oorlog tegen Turkije en de kwaadaardige en misdadige Mohammed.” Böhmermann voegde daar Erasmus’ afkeer van het jodendom aan toe. “Een islamofobe antisemiet dus. Nou goed, dat verklaart een hoop dan.”

Hoewel de Desiderius Erasmus stichting al sinds 2017 bestaat en sinds 2018 bij de AfD hoort, kwam ze afgelopen maand pas echt in de schijnwerpers te staan. De verkiezingsresultaten van de AfD – 10 procent van de stemmen – zijn genoeg voor de partij om een tweede keer in het parlement te komen. Met een tweede vertegenwoordiging in het parlement krijgt de aan de politieke partij gelieerde stichting recht op overheidsfinanciering, die kan oplopen tot maar liefst 70 miljoen euro. Ieder jaar.

Het verontrust organisaties als het in Frankfurt am Main gevestigde onderwijsinstituut Anne Frank, dat zich inzet voor mensenrechten en democratie en tegen discriminatie. “Deze Erasmusstichting probeert zichzelf te presenteren als een betrouwbare conservatieve organisatie die de naam draagt van een groot filosoof”, zegt directeur Meron Mendel. “Maar eigenlijk is het een klassiek uiterst-rechtse organisatie.” De onderwijsinstelling van Mendel deed langdurig onderzoek naar de Erasmusstichting en ziet een collectief met ‘erg problematische, anti-liberale tot fascistische opvattingen’.

Relativeren van de Holocaust

De voorzitter van de AfD-stichting is Erika Steinbach, die uit de CDU stapte uit onvrede over het vluchtelingenbeleid van Angela Merkel. Volgens historici en journalisten maakt ze zich geregeld schuldig aan het relativeren van de Holocaust. Zo beweerde zij dat AfD-kinderen uitgesloten worden en dat zij de nieuwe Joodse kinderen uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog zijn. Andere leden van de stichting, zoals Angelika Barbe, zijn vooraanstaande figuren in de Duitse beweging tegen de coronamaatregelen en staan bekend om een aantal samenzweringstheorieën.

“Het is onlogisch dat een stichting met samenzweringsfanatici, anti-feministen en dergelijke geld van de belastingbetaler gaat ontvangen”, zegt Mendel. Door de stichting te sieren met de naam van een vooraanstaande filosoof en door veel geld te besteden komt ze salonfähig over. De stichting wil projecten opzetten op Duitse scholen en beurzen geven aan studenten en onderzoekers, die de thema’s op hun politieke agenda ten goede komen. Daarmee kunnen zij het publieke debat beïnvloeden. “Denk daarbij aan conversietherapie voor homoseksuelen”, zegt Mendel.

Ook wil de stichting zich richten op internationale samenwerking met gelijkgezinden. Daarmee zullen zij het netwerk van extreemrechts, dat vertakt is in heel Europa en Amerika, versterken. “Het is allemaal niet illegaal wat zij doen, maar wij zien niet in waarom deze activiteiten gesponsord zouden moeten worden door een overheid”, zegt hij. “Wij zijn niet tegen vrijheid van meningsuiting. Wel tegen het promoten van deze ideeën met belastinggeld.”

Bevorderen van democratie

Om daar een stokje voor te steken is het onderwijsinstituut Anne Frank bezig met een wet voor aan partijen gelieerde stichtingen. Die zouden aan de grondwet moeten worden getoetst. “Volgens het strafrecht mogen zij de Holocaust relativeren, maar dat strookt niet met de grondwet, die onze democratische grondvesten en een aantal breed gedefinieerde waarden beschrijft”, zegt Mendel. “Sommigen denken dat als zij niet in de rechtbank belanden voor hun uitspraken, dat die niet problematisch zijn. Maar dat zijn ze wel. En overheidsgeld moet bestemd zijn voor het bevorderen van democratie. Je moet kunnen controleren, niet alleen bij de AfD, dat zo’n stichting geschikt is voor die taak.”

Op grond van zijn onderzoekt vindt Mendel dat het hele systeem op de schop moet. “In Duitsland hebben we zoveel wetten. We reguleren zoveel. Het was voor mij dus een grote verrassing dat de overheid jaarlijks bijna 700 miljoen euro uitgeeft aan partijstichtingen, zonder dat dit door een wet gereguleerd wordt. Dat is echt uniek.” Door deze lacune worden de uitgaven van die stichtingen nauwelijks gecontroleerd. Terwijl stichtingen als die van Mendel zich wél dienen te houden aan regels voor subsidie. “Wij moeten voor iedere 100.000 euro vechten”, zegt hij. “Je moet heel nauwkeurig uitleggen waarom je het geld nodig hebt en je moet aan het eind van de rit kunnen aantonen wat je met het geld hebt gedaan.”

Nieuw wetsvoorstel

Al in 1993 heeft de toenmalige bondspresident Richard von Weizsäcker een commissie aangesteld om zo’n wet te ontwerpen. Maar daar is nooit iets uitgekomen. “Het werkt natuurlijk in het voordeel van partijen om zoveel geld zonder enige restricties te ontvangen”, zegt Mendel. Toch heeft hij goede hoop dat dat binnenkort verandert. De Groenen – na de verkiezingen groter dan ooit en straks hoogstwaarschijnlijk deel van de regering – steunen de wet. Samen met Groenen-politicus Volker Beck schreef Mendel een wetsvoorstel van zestig pagina’s.

“Zonder deze wet krijgt de Erasmusstichting hoe dan ook dat geld”, zegt Mendel. Als de budgetcommissie van de Bondsdag het geld weigert aan de stichting, kan de AfD naar de rechter stappen. “Maar in die tijd, één tot twee jaar, heeft de regering nog de tijd om deze wet te maken”, zegt Mendel. “Dat is onze eis aan de partijen van de nieuwe coalitie. Gebruik de tijd die deze rechtszaak gaat duren verstandig, want voor de democratie in Duitsland is dit ontzettend belangrijk.”

Van wie is Erasmus?

Nederland kent onder meer een brug, een zorgcentrum, een school en een prijs die genoemd zijn naar Erasmus van Rotterdam. Ook een Europees uitwisselingsproject voor studenten en een cursuscentrum in Frankrijk heten zo. De Duitse Erasmus Stiftung is gelieerd aan politieke partij AfD. Mag iedereen zich zomaar tooien met de naam ‘Erasmus’?

“Erasmus heeft geen eigenaar”, reageert Ronald van Raak, hoogleraar Erasmiaanse waarden aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, “maar velen eigenen hem toe. Spinoza wordt geclaimd door de stad Amsterdam, met waarden als vrijheid en tolerantie, Den Haag klemt Hugo de Groot en zijn status als internationaal rechtsgeleerde aan de borst, Erasmus is van Rotterdam. Ik doe nu onderzoek naar de toe-eigening van deze denkers in de afgelopen eeuwen, en naar welke waarden hen daarbij werden toegekend.”

Het onderzoek is nog in volle gang, maar één conclusie wil Van Raak al wel delen: “De waarden van Alternative für Deutschland staan haaks op die van Erasmus. Het is gênant dat de AfD een Desiderius Erasmus Stiftung heeft. Als je ziet waar Erasmus voor stond – Europees denken, verdraagzaamheid – dan moet ik vaststellen dat de rechts-extreme, nationalistische AfD zichzelf niet serieus neemt door goede sier te maken met Erasmus.”

‘Gevaar voor democratie’

In maart van dit jaar typeerde de Duitse geheime dienst de AfD als een ‘rechts-extremistisch gevaar voor de democratie’. Wat zegt dat over de ideeën van Erasmus? Van Raak: “Die staan er mijlenver vandaan. De Erasmiaanse denkbeelden zijn de Duitse grens overgestoken, maar daarbij moet iets helemaal verkeerd zijn gegaan.”

Afgezien van botsende waarden ziet Van Raak – die tot begin dit jaar SP-Kamerlid was – een ander bezwaar. “Erasmus koos geen partij in de strijd tussen de paus en reformator Luther. Hij wilde onafhankelijk zijn. Hij zou zich in zijn graf omdraaien als hij wist dat hij in één adem wordt genoemd met een politieke partij, welke dan ook. Dat past niet bij zijn leer en bij zijn persoon. Dat de AfD Erasmus omarmt lijkt wel een provocatie.”

Aan de ‘ongepaste’ band tussen beide is niets te doen, zegt Van Raak. “Maar het is wel goed om het debat erover aan te gaan. Ik vind die alliantie volslagen belachelijk. Maar protesteren tegen die naam, dat lijkt me niet zo verstandig, dat zou de AfD politiek gaan uitbuiten.”

Van Raak wijst op het ironische feit dat de AfD met een afkeer van vreemdelingen een niet-Duitser als inspirator heeft. Verder kan hij met moeite één lichtpuntje aanwijzen. “Als de AfD die naam heeft gekozen als goed voornemen, dan zou ik het toejuichen. Misschien komt ze tot andere inzichten als ze het werk van Erasmus echt gaan lezen.”

Lees ook:

Bij de laatste verkiezingen dolf het gematigde deel van AfD het onderspit. Haar lijsttrekkers steunden op de radicale krachten in de partij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden