Analyse Vakantie

Reizen anno 2019: inpakken, wegwezen en lekker in je eigen bubbel blijven

Beeld Nanne Meulendijks

Miljoenen Nederlanders stappen deze weken in hun auto om op vakantie te gaan. Dat autoreizen wordt dankzij Spotify, mobiele telefoons en navigatie steeds comfortabeler. Maar hoe vrij voelen we ons in een ‘geautomatiseerde capsule’? 

De auto is tegenwoordig een huiskamer op wielen, zegt Karin Bijsterveld. Van de Maastrichtse hoogleraar wetenschap, technologie en moderne cultuur verscheen onlangs het audioboek ‘Weg van lawaai’, een geschiedenis van geluid in en om de auto. Want daar heeft zich een stille revolutie voltrokken. Terwijl we vroeger in een rammelende auto luisterden naar één autoradio, zit elke bijrijder nu te genieten van de eigen playlist, te appen met eigen vrienden of nog even te e-mailen met collega’s. Alsof er van vertrek geen sprake is en iedereen gewoon doorgaat met het eigen leven.

“Ik heb begrepen dat op verschillende universiteiten wordt gewerkt aan een techniek waarin je zelfs zonder koptelefoon in je eigen geluidsbubbel kunt zitten”, zegt Bijsterveld. “De auto is niet alleen een huiskamer, maar ook steeds vaker een huis met verschillende kamers, waar iedere passagier zich optimaal thuis kan voelen.”

En vergeet daarbij de rol van navigatieapparatuur niet. Bijrijders hoeven dankzij de TomTom geen kaart meer op schoot te houden, buitenlandse borden te ontcijferen of ruzie te maken over de juiste route. Ze kunnen rustig door hun spotify-lijst scrollen, of naar hun favoriete podcast luisteren, niet zelden voorzien van hun eigen geluidwerende koptelefoon.

Wat doet het met reizigers, dat ze zich zo goed kunnen afsluiten?

“Die vraag is al onderzocht na de opkomst van de walkman, een draagbare cassetterecorder met koptelefoon uit de jaren tachtig. Ineens kon je je privémuziek meenemen tijdens het joggen of forenzen. Onderzoek van Michael Bull laat zien dat de walkman saaie reizen veel minder vervelend maakte.

“Bovendien werkte zo’n geluidsbubbel in een iets té spannende omgeving juist geruststellend. Dat klinkt dus positief. Maar er zijn ook kritischer geluiden. Mack Hagood onderzoekt in zijn boek ‘Hush’ de opkomst van de geluiddempende koptelefoon en andere technologie die gebruikers zogenaamde sonic self control belooft. Hij is kritischer. Wie zich afsluit voor anderen, loopt volgens Hagood het risico minder tolerant te reageren op sociale verschillen.”

Gaat dat onderzoek ook op voor automobilisten?

“Michael Bull spreekt van een ‘sonic bubble’ waarin automobilisten verkeren. Uit zijn onderzoek naar walkmangebruikers bleek trouwens nog iets: mensen voelen zich met zo’n koptelefoon niet alleen veiliger onderweg, ze voelen zich ook minder bekeken, onzichtbaarder.

“Dat klopt natuurlijk niet, die onzichtbaarheid, maar met een koptelefoon voel je je kennelijk­­ minder kwetsbaar voor de blik van de ander. En de auto versterkt dat natuurlijk nog extra, want je zit letterlijk in een coconnetje.”

Dat heeft iets onsympathieks. Automobilisten die door je stadje komen razen zonder enig contact te maken. Alsof het ze niet uitmaakt waar ze zijn.

“Je kunt je zelfs afvragen of zo’n geluidscapsule de wereld veiliger maakt. Want de drempel om contact te maken met de realiteit buiten de auto wordt daardoor wel hoger. Ik wil het niet overdrijven, alsof mensen met een koptelefoon nooit iemand te hulp schieten, maar we zien autorijden wel steeds vaker als een moment om ongestoord te kunnen luisteren wat we zélf willen, als een moment voor onszelf. Audioboeken worden het meest beluisterd tijdens het autorijden.”

Autorijden als meditatief moment. Maar de auto staat toch ook voor kracht en geluid, voor wegscheuren, lawaai maken en je muziek over de snelweg te laten schallen?

“Dat is zeker onderdeel van de automobiel-romantiek, die van oudsher ook erg masculien is. Je auto laten ronken, de radio lekker hard zetten, het zijn vaak manieren om indruk te maken. Dat is trouwens gewoon een andere manier om sonische controle uit te oefenen. Je bent niet aan het luisteren, maar aan het zenden.

“Maar die stijl contrasteert wel met het burgerlijk ideaal van rust en beheersing. Het ideaal van stilte is lang gekoppeld geweest aan de burgerlijke elite. Je laat je standing zien door te weten wanneer je stil moet zijn en wanneer niet. Tegelijk is stilte ook een luxe. Als je rijk genoeg bent, kun je je terugtrekken in je mooie, rustige tuin, of in je geluiddichte auto.”

Dankzij al die mobiele apparatuur, wordt de auto dus een comfortabele capsule die ons afsluit van de buitenwereld waar we doorheen rijden. Alleen komt dat capsulaire gevoel natuurlijk lang niet alleen door geluidwerende apparatuur, maar ook door navigatiesystemen die een landkaart overbodig maken.

“Als de TomTom aanstaat, hoef je geen Franse, Duitse of Deense plaatsnamen te kennen of een kaart uit te vouwen en heb je bijgevolg vaak geen idee bij welke stad of in welke streek je je bevindt – de navigatie levert je sowieso af waar je moet zijn.”

Reizigers lijken zich van zulke nadelen ook best bewust, weet onderzoekster Marith Dieker. Zij bestudeerde het gebruik van de autoradio vanaf de jaren vijftig, en ziet dat nieuwe technologie minder massaal wordt omarmd dan je uit praktisch oogpunt zou verwachten. De stem van de ANWB wekt vaak meer vertrouwen dan de anonieme verkeersinformatie van Google. Uit haar onderzoek blijkt, dat gemakverhogende technologie de automobilisten niet altijd bevredigt.

Dieker: “De TomTom is zeker de efficiëntste manier om je van A naar B te brengen, ook met het oog op brandstofverbruik. Maar soms heb je geen zin in efficiëntie, zeker niet als je met vakantie bent. Je hebt mensen die het liefst over gravelwegen door Frankrijk rijden! En het maakt nogal wat uit of je kiest voor de snelweg of provinciale wegen.

“Uit mijn onderzoek blijkt dan ook dat niet alle vakantie vierende automobilisten zich laten­­ leiden door hun navigatiesysteem. Sommigen­­ hebben naast de TomTom een papiertje bij de hand met toeristische locaties; de navigatie gebruiken ze erbij als hulp bij om­leidingen. Juist ervaren automobilisten beseffen dat de efficiëntste route niet in alle opzichten de beste­­ is. Het maakt natuurlijk ook uit of je de reis ziet als onderdeel van de vakantie, of dat die pas begint als je bestemming bereikt is.”

U onderzoekt ook de vraag hoe je autorijden duurzamer krijgt. Is er enige kans dat we vakantievierders ooit uit de auto krijgen?

“Het sturen van woon-werkverkeer is in elk geval makkelijker dan dat van vakantieverkeer. Want dan willen mensen op zoek naar nieuwe plekken, ze willen nieuwe dingen meemaken, en juist dan blijkt de auto een ideaal vervoersmiddel.

“Inpakken, wegwezen, zelf bepalen waar je heen wilt: de auto is hét symbool van vrijheid. Een van de deelnemers aan mijn onderzoek vertelde bijvoorbeeld dat hij voor een grotere en meer vervuilende auto had gekozen, omdat hij daarin zijn kampeerspullen kwijt kon, inclusief surfplank. Voor zijn woon-werkverkeer was dat eigenlijk niet nodig.”

En bij dat gevoel van vrijheid hoort ook verzet tegen techniek die de controle overneemt.

“Je kunt in elk geval concluderen dat technologische veranderingen niet over één nacht ijs gaan. We gaan morgen echt niet allemaal in zelfrijdende auto’s rijden. Zoiets roept weerstand op.

“Niet alleen vinden sommige mensen het eng om het stuur los te laten, veel automobilisten willen ook graag zelf de route bepalen. Eigenhandig schakelen is automobilisten tenslotte ook dierbaar, terwijl dat al decennialang niet meer nodig is. De wensen die we aan auto’s stellen, blijven heel sterk afhankelijk van individuele behoeften. De een wil een auto die ronkt en trilt, zodat je met al je zintuigen merkt dat je rijdt, de ander een zelfrijdende huiskamer waarin de wereld als een film aan je voorbij trekt.”

Als er één apparaat was, wat de vakantievierder verbond met de omgeving, dan was het de autoradio. Kwam je daar op een Duitse of Franse zender, dan was je toch even echt in het buitenland. Is die ervaring helemaal verdrongen door Spotify?

“Daar zie je een verschil tussen de forens en de vakantieganger. Voor het dagelijks verkeer, luisteren we graag naar een favoriete zender of playlist, maar het hoort bij het ideaal van vakantie vieren om verschillende radiozenders te proberen. Lang niet iedereen kiest er daarom voor alleen de eigen Spotify-lijstje af te draaien.

“Een prachtige zonsondergang aan het strand vraagt misschien om dat ene favoriete nummer. Maar een lokale Franse radiozender zorgt voor meer verrassing – en dat is toch ook wat mensen zoeken als ze met vakantie gaan.”

Karin Bijsterveld. ‘Weg van lawaai.’ Voorlezer Rik van de Westelaken. 102 minuten. Uitgeverij Rubinstein. € 19,99

Wie is Karin Bijsterveld?

Karin Bijsterveld (1961) doet onderzoek naar de cultuurgeschiedenis van geluid. Zij is een van de grondleggers van het interdisciplinaire onderzoeksveld Sound Studies. Ze publiceerde onder meer over de geschiedenis van geluidsoverlast en de relaties tussen technologie en muziek. Dankzij haar onderzoek naar historische klanklandschappen konden bezoekers van het Amsterdam Museum horen hoe de stad klonk in 1895 en 1935. In haar nieuwste boek ‘Sonic skills’ onderzoekt ze welke rol het luisteren en horen­­ vanaf de jaren twintig heeft gespeeld in wetenschappelijk onderzoek.

Wie is Marith Dieker? 

Marith Dieker (1990) is geïnteresseerd in het ‘alledaagse’ en de rol die technologie daarin speelt. Aan de Universiteit van Maastricht werkt ze aan een proefschrift over ontwikkeling, presentatie en gebruik van radioverkeersinformatie in Nederland, Zuid-Duitsland en de regio New York. Momenteel bestudeert Dieker aan de Hogeschool Arnhem Nijmegen ook de mogelijk­heden van duurzame mobiliteit. 

Lees ook: 

Alessandro Barrico: Noem ons tijdperk van beschaving De Game

De digitale beschaving oogst veel kritiek. Maar de Italiaanse essayist Alessandro Baricco vindt dat we  er blij mee mogen zijn. 

Jos de Mul: Modern toerisme is een merkwaardig fenomeen

De massale zoektocht naar authenticiteit vernietigt precies dat wat men in de exotische culturen hoopt te vinden. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden