De Turkse kunstenares Banu Cennetoğlu publiceert al bijna twintig jaar lijsten van de vluchtelingen die gestorven zijn onderweg naar Europa.
 Beeld Banu Cennetoğlu
De Turkse kunstenares Banu Cennetoğlu publiceert al bijna twintig jaar lijsten van de vluchtelingen die gestorven zijn onderweg naar Europa.Beeld Banu Cennetoğlu

Filosofisch Elftal

Reduceer mensen niet tot nummers

Na de toeslagenaffaire staat nu het vreemdelingenbeleid in de aandacht: de wijze waarop Nederland met migranten omgaat getuigt van wantrouwen in de medemens. Waar komt dat vandaan? En wat is er aan te doen?


De manier waarop Nederland omgaat met migranten en asielzoekers lijkt op de behandeling van de slachtoffers van de toeslagenaffaire. Dat stelden vreemdelingenadvocaten en onderzoekers in een gezamenlijke oproep eerder deze week. In een bundel met schrijnende verhalen spreken ze van een ‘overheid die een groep kwetsbare mensen wantrouwt’. Dat wantrouwen zit volgens hen ingebakken in het ambtelijk apparaat en leidt tot ‘onrecht dat onvoldoende wordt gezien’. Maar waar komt dat wantrouwen vandaan? En kan het worden doorbroken?

“De eerste stap om iemand minder als ‘de ander’ te zien en meer als medemens is altijd: iemands verhaal horen”, zegt Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. “Zowel bij de toeslagenaffaire als in de nu uitgekomen bundel brengen mensen in een geprivilegieerde positie – politici, advocaten, wetenschappers – schrijnende verhalen van kwetsbare mensen onder de aandacht. Hetzelfde gebeurt in het Engelse project Refugee Tales, waarbij schrijvers de levensverhalen van vluchtelingen optekenen. Pas als mensen die niet zelf slachtoffer zijn, getuigen van wat er misgaat, zodra ze hun stem op deze manier gebruiken, kan dit fundamentele wantrouwen worden overwonnen. Of kan op zijn minst getoond worden tot welke ellende dat wantrouwen leidt. Vaak wordt het woord nemen voor anderen als problematisch gezien. Mensen moeten zelf hun verhaal doen, klinkt het dan. Maar soms zijn ze daar niet toe in staat. Misschien zijn ze te getraumatiseerd om een coherent verhaal te vertellen. Daarnaast worden ze door hun positie sowieso al minder serieus genomen, zo blijkt nu ook weer. Dan is het juist belangrijk dat anderen voor hen spreken.”

“Er is onvoldoende menselijkheid, blijkt uit de verhalen van personen die met het vreemdelingenrecht te maken krijgen”, reageert Fleur Jongepier, docent toegepaste ethiek en onderzoeker aan de Radboud Universiteit. “Het gaat daarbij niet alleen om de vreemdeling als buitenstaander die we niet vertrouwen, maar ook simpelweg om de tirannie van de bureaucratie. We moeten daarom niet alleen kijken naar de individuele medewerkers van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), maar vooral ook naar hoe structuren als zodanig kunnen domineren en onderdrukken. Dat gebeurt bij de toeslagenaffaire, bij mensen in de schuldsanering, in het gevangeniswezen, en bij migranten. In al deze gevallen gaat er iets mis in de drieledige relatie tussen de overheid, het bureaucratische systeem en de burger. Wantrouwen tegenover de burger kan op hardnekkige manieren het hele systeem insluipen. Af en toe komt blijkt dat er daardoor iets fundamenteel misgaat, waarna de politiek specifiek op die kwestie reageert. Ze vergeet vaak hoe vreselijk het is slachtoffer te worden van van een te streng beleid en geen gehoor te vinden voor jouw specifieke verhaal. Gereduceerd worden tot een nummertje in een Excel-sheet kan veel schade berokkenen.”

Van der Heiden: “Daarom moeten we blijven zoeken naar manieren om van een nummer altijd weer een mens te maken. De Turkse kunstenares Banu Cennetoğlu doet dat door al bijna twintig jaar lijsten te publiceren van de vluchtelingen die gestorven zijn onderweg naar Europa. De eerste keer dat ik zo’n lijst zag, greep het me zeer aan: de kille vorm van een Excel-sheet, maar waarin elke cel, rij en kolom van de gestorven vluchtelingen getuigt.”

Jongepier: “Kunst kan op dit gebied misschien wel meer doen dan filosofie. Om maatschappelijk iets voor elkaar te krijgen, zijn argumenten niet genoeg. Je moet iets losmaken bij mensen. Kunst kan ervoor zorgen dat de tragische situaties die ontstaan vanwege dat ingebakken wantrouwen, ons werkelijk raken.”

Van der Heiden: “Dat wantrouwen komt doordat een systeem nu eenmaal altijd uit procedures bestaat, waarin geen sprake meer is van een check: past de procedure nog wel bij de werkelijkheid? De bundel of zo’n lijst vormt wel zo’n check. Maar van het systeem zelf kun je dat ook niet verwachten”

Jongepier: “Dat iets nooit perfect wordt, ontneemt ons niet de mogelijkheid om iets te verbeteren. We hebben nu een systeem waarin overheidsmedewerkers zich in feite moeten gedragen als algoritmes: er is geen oog voor bijzondere omstandigheden, geen werkelijke ruimte om naar iemands verhaal te luisteren.”

Van der Heiden: “Natuurlijk moeten we proberen de procedures te verbeteren. Maar kritiek daarop zal essentieel blijven. Volgens filosoof Hannah Arendt ben je een ‘niemand’ als je alleen maar domweg de regeltjes volgt, in plaats van een eigen standpunt in te nemen. Een ‘iemand’ ben je als je ziet dat er iets misgaat, daar een opvatting over hebt en deze ook aan de orde stelt. Pas als je dat doet, word je volgens haar werkelijk mens. Oftewel: onrecht aan de kaak stellen in het publieke debat maakt je tot mens.”

Jongepier: “Arendt zou waarschijnlijk kritisch zijn op de medewerkers van de IND, die een streng, wantrouwig beleid uitvoeren. Dat is terecht, maar aan de individuen gaat een structuur vooraf die deze mensen ofwel creëert ofwel in moeilijke integriteitskwesties brengt. Veel IND-medewerkers omarmen deze structuren waarschijnlijk niet, voelen zich machteloos vanwege hun beperkte bevoegdheden, of raken na verloop van tijd murw. Ook voor hun menselijkheid is geen ruimte. Pas als IND-medewerkers ook mens kunnen zijn binnen de organisatie, en niet verworden tot kille computers, kunnen ze ervoor zorgen dat anderen ook als zodanig behandeld worden.”

Lees ook:

Volgens deze advocaten worden vreemdelingen net zo hard behandeld als de toeslagenouders

Het vreemdelingenrecht vertoont gelijkenissen met de toeslagenaffaire. Vreemdelingenrechtadvocaten brengen dat onder de aandacht in hun boek Ongehoord. Onrecht in het vreemdelingenrecht.

In het Filosofisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden