Recensie

Rasverteller Ankersmit daagt uit tot denken over democratie

Beeld -

De erfenis is op
Frank Ankersmit
ISVW Uitgevers; 416 blz. € 24,99
★★★★

De schrijver

Frank Ankersmit (1945) is emeritus hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij publiceerde vijftien boeken, waarvan 'De sublieme historische ervaring' (2008) werd bekroond met de Socrates Wisselbeker. Als politiek-filosofisch denker nam hij uitgesproken posities in, onder meer tegenover het Forum voor Democratie, dat hij aanvankelijk steunde, maar later weer vaarwel zegde.

De opzet

'De erfenis is op' is een uitvoerig interview met historica Leonie Wolters. Ankersmit licht zijn belangrijkste denkbeelden toe en vertelt hoe zijn interesse voor geschiedenis is ontstaan. Op een dag wilde zijn moeder hem onderrichten over de zegeningen van de Franse Revolutie en toonde hem de onthoofding van Lodewijk XVI. "Op die gravure zag ik iets dat ik alleen maar onnoemelijk verschrikkelijk kon vinden." Van de weeromstuit ontwikkelde Ankersmit een levenslange fascinatie voor de tijd vóór de Franse Revolutie. "Het hele leven dat een komedie was, het raffinement, de charme, de esprit en de humor. Het is het summum van hoe beschaafde mensen met elkaar om kunnen gaan."

Het inzicht

Ankersmits centrale begrip is 'representatie'. De historische tekst stelt aanwezig wat er niet meer is: het verleden. Maar het is niet genoeg historisch juiste uitspraken te debiteren, er moet ook een gezichtspunt zijn dat die uitspraken ordent, zoals bijvoorbeeld 'de Verlichting' of 'de Koude Oorlog'. Zo is de Verlichting een uitnodiging om alle feiten uit die periode te bekijken alsof de mensheid het irrationele achter zich liet en zich liet inspireren door de rede. De vraag is dan welk gezichtspunt het meest geschikt is om de kennis over een bepaalde periode te organiseren.

De uitwerking

'Representatie' is ook toepasbaar op de politiek en daarover doet de geschiedfilosoof verrassende uitspraken. Zo beweert hij dat de representatieve democratie eigenlijk een soort aristocratie is: een politieke elite die door de burgers verkozen wordt en hen vervolgens vertegenwoordigt. Het volk heeft namelijk enkel het hoogste staatsgezag op de dag van de verkiezingen. Daarmee pleit Ankersmit niet voor een directe democratie, want die is onuitvoerbaar. Maar kleinere varianten, zoals het - overigens niet risicoloze - referendum, juicht hij wel toe.

Bepaald origineel is het idee dat representatieve democratie twee onverenigbare zaken vermengt: vertegenwoordiging en wetgeving. Volksvertegenwoordigers stammen uit de Middeleeuwen, toen gilden tegenover de vorst de belangen van hun achterban verdedigden. De wetgevende macht is een erfenis van de absolute monarchie. Na haar afschaffing besloot men die macht dan ook maar toe te vertrouwen aan de politieke vertegenwoordiger. "De fusie van representatie en wetgeving kwam tot stand zonder dat iemand er goed over had nagedacht", betoogt Ankersmit, en deze constructiefout ligt aan de basis van ondemocratische tendensen van de representatieve democratie.

Origineel is zijn bewering dat er een 'refeodalisering van het publieke domein' aan de gang is. Overheidstaken worden uit handen gegeven aan private partners. Die laatsten noemt hij 'hedendaagse equivalenten van de middeleeuwse hertogen'. Zij kregen een deel van de bevoegdheden van de vorst 'in leen', maar gaven die zelden nog terug. Vandaag werkt het net zo. Gebrek aan democratische controle op dergelijke instanties werkt misbruik van publieke middelen voor private doeleinden in de hand.

Redenen om het boek niet te lezen

Ankersmit beweert dat het repertoire van de Westerse culturele vormen eindig is. Alle mogelijkheden ervan zijn vandaag uitgeput: de erfenis is op. De filosofie heeft haar einde bereikt met Derrida, de muziek met Schönberg en de literatuur met Proust. "Iedere werkelijk originele arbeid is onmogelijk geworden." Hiermee profileert Ankersmit zich als een cultuurpessimist. Hij kan het niet laten alles wat vandaag aan de orde is als modieus en leeg te beschouwen. In abstracte kunst (Rothko) ziet hij niets, conceptuele kunst is uit den boze.

Redenen om het boek wel te lezen

Ankersmit verrast voortdurend, met zijn pittige citaten, zijn uitdagende stellingen en zijn originele overdenkingen. Bovendien is hij een rasverteller, die de lezer met allerlei snedige anekdoten het - vaak moeilijke - verhaal intrekt.

Lees hier meer boekrecensies

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden