ColumnWat is daar nou erg aan?

Pubers die niet lezen: wat is daar nou erg aan?

Daar schrokken we deze maand van: dat Nederlandse leerlingen school zo saai vinden. Ze klaagden over ‘cijferverslaafde scholen’ die hun denkvaardigheid niet uitdaagden. Uit een ander onderzoek bleek dat jongeren boeken lezen vaak zien als ‘pure tijdverspilling’, waarbij natuurlijk werd gewezen op de concurrentie van Instagram, You­Tube en Netflix. Kijken is makkelijker en leuker.

Toch vraagt dat ‘pure tijdverspilling’ om een serieuzer antwoord. Waarom zou je inderdaad tijd besteden aan lezen, vooral aan romans natuurlijk, de meest nutteloze boeken van allemaal. Wat heb je aan een verzonnen verhaal?

Een veelgehoord tegenargument is dan dat literatuur weliswaar geen directe kennis van de wereld oplevert, maar dat je er empathisch van wordt. Romans dwingen je tenslotte je in te leven in de hoofdpersoon – ook als die helemaal niet op je lijkt.

Alleen bevredigt dat antwoord niet helemaal. Romans voeren je juist mee naar een andere wereld om je helemaal vrij te laten in de vraag wat je ervan opsteekt. Als je ‘Karakter’ leest van Bordewijk, doe je dat niet om ware kennis op te doen over de tijd waarin het boek speelt en ook niet om er een beter mens van te worden. Meegesleept door de taal raak je je eigen wereld even kwijt – dat is juist het fijne.

‘Denken’ en niet ‘weten’

En toch word je wel degelijk aan het werk gezet, zoals mooi wordt uitgelegd in het essay ‘Wat de lezer leert’ (2019) van filosofe Leen Verheyen. Juist omdat een roman niet direct verwijst naar de werkelijkheid, nodigt ze uit tot breinactiviteit: tot denken. Je hoeft tenslotte maar op te gaan in een boek, en je bent al aan het interpreteren. Waar gaat dit over? Waarom behandelt die man zijn zoon zo? Waarom doet déze scène me zoveel? Wat zegt dat over mij? Op zulke vragen is hét juiste of definitieve antwoord niet te geven. Daarom heet de breinactiviteit die we hier aantreffen ‘denken’ en niet ‘weten’, een onderscheid dat geloof ik weinig wordt gemaakt, vooral niet op cijferverslaafde scholen, maar waar de tegenwoordig juist zo populaire Hannah Arendt al op wees.

Weten gaat over waarheid, over vragen die je feitelijk kunt beantwoorden zoals: “In welk jaar is ‘Karakter’ geschreven?” Denken gaat over betekenis: wat heeft ‘Karakter’ mij te zeggen? Op zo’n vraag is geen laatste antwoord mogelijk, omdat we zelf steeds veranderen. Daarom kun je echte romans ook vaker dan één keer lezen. Hoe we denken over moed, ambitie of liefde vormt zich met de jaren, romans helpen daar enorm bij. Niet door kénnis over te brengen, maar door je te laten nadenken over mensen en hun keuzes. Hannah Arendt zegt dan ook dat ‘het denken steeds opnieuw moet beginnen’.

Je vraagt je af of het huidige literatuuronderwijs ruimte biedt voor dat denken. Het kost tijd en er zijn geen goede antwoorden, er valt weinig te meten of af te vinken. Toch is het trainen van die denkvaardigheid misschien precies wat scholieren op cijferverslaafde scholen missen. De ruimte om over je eigen leven na te denken en morele dilemma’s te leren verwoorden zonder dat het juiste antwoord al klaarstaat.

Wat is daar nou erg aan? Leonie Breebaart onderzoekt in haar column de actualiteit op filosofische wijze. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden