RecensieReligie

Prachtig verslag van een cruciale episode in Europa’s politieke en kerkelijke geschiedenis

De Franse Revolutie en het christendom. De gewelddadige scheiding tussen kerk en staat
Pierre Trouillez
Omniboek 352 blz.; € 28,50
★★★★★

De auteur

Pierre Trouillez (1946) is kerkhistoricus en priester, en doceerde aan verschillende theologische instituten in België. In eerdere boeken verhaalde hij het proces van langzame kerstening, van de antieke Romeinse cultuur tot aan de vroege Middeleeuwen. Met dit boek maakt Trouillez een tijdsprong naar de Franse revolutie. Het is alsof hij er behagen in schept om juist de meest mythische periodes opnieuw te belichten en te ontmythologiseren. Of, in zijn eigen woorden, ‘de stofkam bij de hand houden om de kostbare informatie van haar ideologische ombolstering te ontdoen’.

De thematiek

De Franse Revolutie van 1789-1799 mondde uiteindelijk uit in een gewelddadige scheiding tussen kerk en staat. Maar Trouillez laat zien dat het allemaal niet als een revolutie tegen de kerk begon. Integendeel. Menig pastoor deed op grond van vrome overwegingen actief mee in de eerste stappen van de ­revolutie. En ook de Constituante, zeg maar de revolutionaire raad, nam besluiten over de kerk die een gezonde kerkvernieuwing leken te zoeken. Tegelijkertijd was er bij de revolutionairen wel een fanatieke antiklerikale onderstroom, en sommige bisschoppen waren erg gehecht aan een weelderige levensstijl. Toch leek het gezonde verstand en de harmonie in eerste instantie de boventoon te voeren. Pas toen de nieuwe staatsinrichting een eed van absolute trouw ging ­eisen van geestelijken, kwamen geestelijken in verzet. Dat leidde tot een kerkelijke scheuring tussen hen die zich wilden voegen naar de staat, de ‘constitutionele’ katholieken, en de ‘roomsen’ die trouw wilden zijn aan de paus. Maar al gauw was dat kerkelijk conflict te veel voor een land onder grote stress. En uiteindelijk besloot de politiek dan ook maar om een gewelddadig einde aan die hele katholieke kerk te maken, constitutioneel of rooms. Wat volgde was een periode van politieke waanzin, gewelddadige staatsterreur en zware kerkvervolging. Maar ook een periode waarin de kerk onverwacht nieuwe kansen kreeg: ontdaan van haar corruptie, weelde en macht bleek de kerk in het gelovige volk een enorme veerkracht te bezitten.

Belangrijk uitgangspunt

Trouillez is zelf katholiek priester, en zijn sympathie ligt duidelijk bij die geestelijken die gewetensvol probeerden te blijven in al het politieke en geestelijke geweld. Hij gebruikt die sympathie om meer nuance te krijgen in het verhaal. Al te vrome heiligenverhalen prikt hij zo door, en al te beeldende verhalen over corrupte en wellustige bisschoppen weet hij op grond van ­feiten te nuanceren. Juist daardoor brengt hij naar voren dat er veel mis was, maar ook veel goeds. En zo ontdoet hij ‘kostbare informatie van haar ideologische ombolstering’.

Kenmerkend citaat

“Er waren voldoende Fransen die graag van het overheersende katholicisme uit hun vroegere jaren verlost waren, wat nog niet betekent dat zij met de kerkvervolging instemden. Anderen wilden katholiek blijven, maar zonder de verworvenheden van de Revolutie op te geven. Een roomse priester die de klok naar de tijd vóór 1789 wilde terugdraaien, was bij hen dan ook aan het verkeerde adres. Voorts waren er genoeg katholieken die niet als held(in) geboren waren en in deze gevaarlijke tijden liever niet hun nek uitstaken. Maar er waren er dus ook die bereid waren risico’s te nemen om de ontkerstenaars een spaak in het wiel te steken.”

Reden om dit boek niet te lezen

Trouillez schrijft prachtige maar ook breedsprakige zinnen, waardoor de vaart soms wat wegvalt. Maar: het went snel.

Reden om dit boek wel te lezen

Trouillez weet veel, deelt ook veel details, maar wist mij toch goed te helpen om de grote lijnen vast te houden. De vele voorbeelden en anekdotes die hij weet op te diepen, helpen verder om een beeld te krijgen hoe die tijd vol waanzin en polarisatie voor het ‘gewone volk’ geweest moet zijn. Daarmee is dit een prachtige en evenwichtige weergave van een cruciale episode in de politieke en kerkelijke geschiedenis van Europa.

Lees ook:

Zo donker en somber waren die Middeleeuwen helemaal niet

Eerder schreef Trouillez een boek over de vroegmiddeleeuwse Frankische tijd en het christendom. Lees hier de recensie die Marijke Laurense erover schreef. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden