Reportage Kerkenonderzoek

Plotseling woonden er mensen in hun kerk

Beeld Lars van de Brink

De Sint-Clemenskerk in Hulsel was meer dan een eeuw lang een gebouw voor de gemeenschap van dat Brabantse dorp. Nu is het een woonhuis. Wat betekent dat voor het dorp? 

Erwin Das woont nog niet zo lang in zijn kerk als op een zonnige dag het terras van dorpshuis ’t Drieske, pal aan de overkant, helemaal vol zit. Een oudere dame trekt de stoute schoenen aan en vraagt hem of ze eens binnen mag kijken. Een paar minuten later staat het voormalige gebedshuis in het Brabantse dorp vol, omdat de anderen uit nieuwsgierigheid maar achter de vrouw zijn aangelopen. Het leidt tot emotionele taferelen bij dorpelingen die in de kerk zijn getrouwd of hun kinderen hebben laten dopen. Sommigen beginnen spontaan te huilen.

Dat is twee jaar geleden, wanneer de mensen in Hulsel nog moeten wennen aan het idee dat er iemand in hun kerk woont. Tegenwoordig weten ze niet beter. “Toen vonden we het erg”, zegt Riet van der Heijden (79) als ze met haar zus Cis van Limpt (72) herinneringen ophaalt. Over de koeien die ze om vier uur moesten melken voordat ze met Kerst naar de nachtmis gingen. Of over de biechtstoel: “Nergens werd meer gelogen dan daar. Het is mooi om eraan terug te denken. Dat zeggen we dikwijls tegen elkaar, hè zus? Maar het werd te duur. Voor die paar mensen kun je de kerk niet meer stoken.”

Smaakvol ingericht

Slechts weinig mensen kennen Das. Maar iedereen is het erover eens: hij heeft de transformatie smaakvol tot stand gebracht. Van binnen is de Sint-Clemenskerk licht en strak ingericht, aan de buitenkant zijn slechts twee dakramen en drie dubbele tuindeuren aangebracht. Al het glas-in-lood is intact gebleven. Wat in het voorbijgaan het meest opvalt, is de tuin met zwembad. 

Das is trots op het resultaat. “Elke dag kijk ik nog verwonderd om me heen. Als ik op de bank zit en omhoog kijk, besef ik dat niemand zoiets heeft. Mijn dochters vinden het ook mooi. Wie heeft er nou een kerk? We hebben slaapfeesten gegeven voor vijftien kinderen. Dat kan nu, hè?”

Maar hoe kom je op het idee om zoiets te doen? Das is zelf aannemer. “Met mijn toenmalige vriendin hadden we het er eens over om een kerk te kopen. Flauwekul eigenlijk, totdat deze vrijkwam. We woonden zelf een paar kilometer verderop in Eersel. Nadat ons bod werd geaccepteerd, zijn we twee avonden gaan schetsen met dit resultaat. Eigenlijk kun je niet veel kanten op. De maat is er, de pilaren in de kerk zijn maatgevend. Waar we ons het meest op verkeken, was de hoeveelheid puin in de vloer. Vroeger stopten ze alles in de grond, al het oude metselwerk kwam eruit.”

Klein gemis

Op het terras van ’t Drieske geniet Frans Berndsen deze ochtend van een kop koffie. Het bestuurslid van de actieve dorpsraad noemt het verloren gaan van de kerkelijke functie ‘slechts een klein gemis voor het dorp’. “Het bezoek liep terug, er was alleen nog een aantal ouderen dat de mis bezocht. De trouwe aanhang gaat nu op zondag naar Reusel. Er waren heus geen protesten toen de kerk te koop kwam. De visie van de toenmalige pastoor maakte dat de liefde toch al minder was geworden. Hij had diverse aanvaringen gehad en onder andere een koor naar buiten gejaagd dat al jaren in de kerk oefende.”

Beeld Lars van de Brink

Wel was de nieuwe bestemming een punt van aandacht, zegt Berndsen. “Hulsel is een dorp met 750 inwoners. We hebben ’t Drieske, een voetbalclub, een school en een vestiging van de Welkoop, andere voorzieningen zijn er niet. Een extreme functie voor het gebouw zou daarom niet passen. Maar als woning vindt niemand de kerk een probleem. Het enige wat we met de eigenaar wel eens hebben besproken, is de torenklok die stilstond. Veel dorpelingen kijken daar blijkbaar toch naar. Hij heeft hem toen laten repareren, maar inmiddels is hij toch weer stuk.”

Das weet dat het dorp dat belangrijk vindt. “Ooit was het een item in de carnavalsoptocht, toen de kerkklok weer ging lopen. De eerste keer had het dorp zelfs een potje gemaakt om hem te laten repareren, maar dat heb ik zelf laten doen. Nu is het probleem dat de moederklok kapot is. Er is al een klokkenmaker bij geweest, maar die kon er helaas niets aan doen.”

De reparatie zal wellicht aan een nieuwe eigenaar zijn. Want Das heeft zijn Sint-Clemenskerk te koop staan, voor iets onder het miljoen. De reden? “Mijn handen beginnen te kriebelen, ik wil weer een nieuwe uitdaging. Ik heb iets op het oog, maar zeg liever nog niet wat dat is.” Overigens staat de kerk al anderhalf jaar te koop, in die tijd waren er zo’n 15 kijkers. Das: “Niet iedereen wil een kerk natuurlijk. Daarnaast heb je hier geen winkels in de buurt. Mensen met geld willen ook voorzieningen. Het begint al met de kinderkopjesweg die je moet afrijden om in het dorp te komen. In Eindhoven was deze woning zo verkocht, ik denk wel voor twee miljoen. Maar dat is niet de realiteit, de kerk staat in Hulsel.”

Het koor is er nog

Met zichzelf en haar man Jan meegerekend, schat Cor Lavrijsen (73) dat elke zondagochtend zo’n 25 dorpelingen naar Reusel rijden om de mis bij te wonen. Het is niet haar kerk, zegt ze er eerlijk bij. In Hulsel maakte ze elf jaar lang deel uit van het kerkbestuur. Maar beter een vreemd gebedshuis dan géén. “Het is goed zo. We begrijpen ook wel dat onze kerk niet kon blijven bestaan. We hadden nog wel geld, maar voor zo’n kleine gemeenschap kun je geen priester meer laten komen. Na de sluiting hebben we bij de begraafplaats een Mariakapel aangelegd. Ik steek er soms een kaarsje aan, bijvoorbeeld als er iemand in het ziekenhuis ligt. Er worden er veel aangestoken trouwens. De kapel is belangrijk voor het dorp. Met vrijwilligers zorgen we voor het onderhoud.”

Om twee dingen is ze blij: dat het aanzicht van de kerk intact is gebleven en dat het kerkkoor nog actief is. “We hadden een heel goed koor hier. Met een hele goede dirigente die het a capella had leren zingen. Ach, dat klonk zo schoon in ons klein kerkske. We hebben het bestuur in Reusel gevraagd het koor over te nemen. Beide koren zijn samengegaan, het klikt fantastisch. Dat is goed voor de eredienst.”

De gezusters Van Limpt en Van der Heijden zien ze niet in Reusel. “Ik vind dat toch anders”, zegt de jongste van de twee. “Het went gauw om geen kerk meer te hebben. We zijn er gedoopt, hebben er onze communie gedaan en zijn in de kerk getrouwd. Na het vormsel mochten we bij de pastoor gaan eten. Dat was een groot feest, want we hadden vroeger niet veel. Maar de jeugd van nu gaat liever voetballen. Het is niet meer te betalen.”

De oudste kijkt voortaan op televisie. “Vind ik ook mooi, hoor. Nederland Zingt, daar geniet ik van.” En over de kerk in Hulsel: “Ik zou er niet willen wonen, omdat ik paarden en koeien wil zien lopen. Maar mooi is het wel. Een designhuis, je kunt er met de fiets doorheen rijden. Alleen die klok, hè. Ik zou willen dat die werd gemaakt. Dan lijkt het nog een echte kerk.”

Herbestemming

Eén op de vijf kerken in Nederland heeft een andere bestemming gekregen, meldde deze krant onlangs na eigen onderzoek. Die bijna 1400 herbestemde kerken hebben allerlei verschillende functies gekregen. Een culturele of maatschappelijke herbestemming is het populairst. Maar ook wonen in de kerk is populair, al zijn er flinke verschillen per provincie. Een kleine 30 procent van de herbestemde kerken is omgebouwd tot woonhuis of appartementencomplex.

Lees alles over het kerkenonderzoek van Trouw op www.trouw.nl/kerkenonderzoek.

Kent u geslaagde of juist mislukte voorbeelden van herbestemde kerken? Bent u zelf bij de herbestemming van een kerk betrokken (geweest)? Heeft u andere tips? Meld het ons op kerkenonderzoek@trouw.nl.

Lees ook:

Een op de vijf kerken is geen kerk meer

Trouw deed uitgebreid onderzoek naar de herbestemming van kerken in Nederland. Daaruit blijkt dat een op de vijf kerkgebouwen in ons land niet meer in gebruik is als kerk. Ze zijn veranderd in woonhuizen, winkels, trampolineparken, fitnesscentra, expositieruimtes of in een van de tal van andere bestemmingen.

Een lege kerk is nu het probleem van de gemeenschap

Kerksluiting, leegstand en herbestemming was lange tijd een probleem van de kerken. Maar dat is veranderd: het is het probleem van iedereen geworden. Want - zien veel lokale overheden - een leegstaande kerk heeft invloed op de leefbaarheid van een dorp of buurt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden