RecensieFilosofie

Planten kunnen horen, ruiken, zien, voelen en proeven

Jozef Keulartz, Boommensen. Over nut en nadeel van humanisering van de natuur Noordboek; 96 blz. € 14,90 ★★

De auteur

Jozef Keulartz (1947) is emeritus hoogleraar milieufilosofie aan de Radboud University Nijmegen. Hij publiceerde over wetenschap en technologiebeleid en de laatste jaren over dierethiek en natuurbeleid.

Het boek

Antropomorfisme betekent dat je menselijke eigenschappen toeschrijft aan dingen, dieren en planten. Antropomorfisme hoeft geen schande te zijn. Onze taal staat immers toe dat we personaliseren. Zo zou ik kunnen zeggen dat dit boek me heeft laten grinniken, terwijl het in geen enkel opzicht lijkt op een cabaretier.

Voor Joseph Keulartz is ‘antropomorfisme’ niet bij voorbaat een compliment. In ‘Boommensen’ onderzoekt hij wat dat vermenselijken van de natuur nu voorstelt en, zoals de titel verraadt, wat het nut en nadeel er van is.

Morele gemeenschap

Het eerste hoofdstuk draait om de vraag wie er tot onze morele gemeenschap behoren. Zijn dat mensen alleen? Keulartz citeert de ethicus Pieter Singer die dieren ook als morele subjecten ziet, als wezens met rechten. Waarom? Omdat ze kunnen lijden, net als mensen.

Dieren verdienen een waardige behandeling, maar dieren zelf zijn ook geen lieverdjes. Zij veroorzaken namelijk ook lijden als ze andere dieren verslinden. Is dat wel moreel rechtvaardig? Nee, zegt Singer, maar ingrijpen in de levens van dierlijke vleeseters gaat hem te ver. De ethicus David Pearce stelt juist een radicale oplossing voor: door genetische modificatie en contraceptie kunnen we de seriemoordenaars in het dierenrijk elimineren of transformeren tot planteneters.

Boomknuffelaars

Hierna volgt geen afweging van argumenten, maar een nogal hilarisch hoofdstuk over het geheime leven van planten. Daarin komt Steve Backster aan het woord, die  beweert dat planten de emoties en gedachten van andere wezens kunnen waarnemen. Dit onderzoek kon nooit gerepliceerd worden, maar werd in parapsychologische kringen warm ontvangen.

Verkleutering

Keulartz ontwaart een patroon in alle eerder beschreven fenomenen: antropomorfisme heeft een positief effect gehad op dierenwelzijn. Het is steeds meer gemeengoed dat dieren een goed leven moeten kunnen leiden.

Maar antropomorfisme leidt ook tot verkleutering, stelt Keulartz, en zelfs tot escapisme. Zelfs de door hem bewonderde Eva Meijer schetst in haar boek over dierentalen een conflictloze dierenwereld, terwijl dieren elkaar in werkelijkheid bestrijden op leven en dood.

Peter Wohlleben schrijft ‘Het verborgen leven van bomen’ in mensenlijke termen over bomen. Zij zijn sociale wezens die elkaars vrienden kunnen zijn en zelfs verliefd worden. Hoewel Wohlleben zich uitsluitend baseert op wetenschappelijke feiten, is zijn antropomorfisme ook een vorm van verkleutering, oordeelt Keulartz.

Redenen om dit boek niet te lezen

Wat hebben Staatsbosbeheer, knuffelen met bomen, voedselbossen en ethiek met elkaar te maken? Ze staan allemaal in ‘Boommensen’. Keulartz veegt rijp en groen op één hoop. De psychokinetische ervaringen van prinses Irene van Lippe-Biesterveld krijgen evenveel aandacht als permacultuur. Zorgeloos springt Keulartz van onderwerp naar onderwerp, zonder dat hij één argument uitwerkt. Opmerkelijk: de titel ‘Boommensen’ verklaart hij nergens.

Redenen om dit boek wel te lezen

Zeer interessant is Keulartz’ beschrijving van plantenneurobiologie. Planten hebben oren, neuzen, noch andere menselijke zintuigen, maar ze kunnen toch horen, ruiken, zien, voelen, proeven. Dat komt door biochemische processen waardoor ze ook communiceren met andere planten en dieren. Planten zou je daarom intelligent kunnen noemen.

‘Boommensen’ eindigt met de bitse discussie over het aanlijnen van katten, omdat ze loslopend zoveel ecologische schade aanrichten. Zulke anekdotes zijn smakelijk, net als de geciteerde kop van een krantenartikel over de ethiek van planten eten: ‘Sorry, vegans, Brussels sprouts like to live, too’. Tanny Dobbelaar

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden