null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Perfectie? Dat bestaat niet. En dat is maar goed ook.

Jean Paul Van Bendegem
Geraas en geruis. Een pleidooi voor imperfectie
Houtekiet, 376 blz., € 24,99
★★★★

Sofie Messeman

De schrijver

Filosoof en wiskundige Jean Paul Van Bendegem (1953) was hoogleraar aan de Vrije Universiteit Brussel en publiceerde onder meer Tot in der eindigheid (1997), Over wat ik nog wil schrijven (2009), De Vrolijke Atheïst (2012), Verdwaalde stad (2017) en Wijs, grijs en puber (2020).

De stellingen

Hoewel we ernaar blijven verlangen: perfectie bestaat niet, stelt de auteur, al kan hij dat niet op logische gronden bewijzen. Wel toont hij aan dat het ontbreken van perfectie een gevolg is van de wetmatigheden in ons universum. Denk daarbij vooral aan ‘entropie’.
Een tweede stelling luidt dat we in onze maatschappij geloven in vormen van totale controle die meteen een vorm van perfectie zijn. Dat is kwalijk, want als perfectie niet bestaat, moeten we ophouden er zo fanatiek naar te streven.

De uitwerking

De auteur onderscheidt in zijn uitwerking telkens een ‘objectniveau’, het niveau van de wereld zelf, en een ‘metaniveau’, het niveau van ons spreken over de wereld. Op objectniveau stelt hij vast dat er geen perfectie is: er is altijd ‘geruis’. Maar ook op metaniveau, het beschrijven van de wereld, is er imperfectie: ‘geraas’. Een heel hoofdstuk lang legt hij uit dat het onmogelijk is om een willekeurig boek ‘perfect’ te beschrijven. De vraag is namelijk: wanneer mag je ophouden met je beschrijving? Eigenlijk nooit, luidt het antwoord, er zullen altijd elementen ontbreken. Uit het voorbeeld blijkt dat perfectie raakt aan ‘oneindigheid’ en ‘volledigheid’. Om een boek perfect en volledig te beschrijven, zouden we er oneindig moeten mee doorgaan.

De finesses

Iets vergelijkbaars gebeurt als we de dingen ‘perfect’ proberen te classificeren. De schrijver heeft het zelf geprobeerd. Hij wilde zijn notities en boeken onderbrengen in een perfect geordende archiefkast. Maar hoewel hij netjes de lengte van de schappen en de grootte van de dozen berekende, en classificatiemethoden bedacht om alles terug te vinden, toch stootte hij telkens op problemen.

Bovendien zijn er voorwerpen die in geen enkele classificatie passen. Als je die ook in het archief wil, eindig je met een soort ‘archiefkast-kunstwerk’. Het hoofdstuk over de perfecte bibliotheek, die J.L. Borges heeft beschreven in De bibliotheek van Babel, sluit daarbij aan. Deze bibliotheek is een verleidelijk, maar onleefbaar idee: we zouden er immers niets kunnen in terugvinden omdat ze oneindig zou zijn.

De tweede stelling

De obsessie met perfectie uit zich vandaag in micromanagementsdenken, de tendens om het leven te meten tot in het kleinste detail. Neem de ‘stappenteller’, die toont hoeveel stappen we per dag moéten zetten; de vork die waarschuwt als we te snel eten of de slimme waterfles die ons verwittigt dat we moeten drinken. Dat is misschien nog onschuldig, maar wat met verzekeringspremies die berekend worden op basis van onze gezondheidstoestand? De auteur pleit ervoor de hang naar overdreven controle los te laten en te leren leven met onvolmaaktheid. Anders belanden we in een dystopie.

Redenen om dit boek niet te lezen

De talloze associaties bij elk onderwerp doen de hoofdstellingen soms naar de achtergrond verdwijnen. Voor de lezer is het vaak zoeken naar de relevantie van sommige terloopse invallen van de schrijver, hoewel ze veelal best aardig uitpakken en bovendien zijdelings relevant zijn. Ook aarzelt de schrijver nooit een wiskundige uitleg doorheen zijn geschrift te strooien, wat toch kan afschrikken, hoe begrijpelijk hij het ook uitlegt.

Redenen om dit boek te lezen

De schrijver heeft in dit boek al zijn favoriete thema’s weten te vangen, van wiskunde en logica tot puzzels, wetenschapsfilosofie en kunst. Hij brengt het allemaal lichtvoetig en met veel humor. Grappig is zijn kritiek op de ‘bucketlist’ (‘emmerlijst’) waarbij hij zich afvraagt wat je moet doen op het moment dat die lijst is ‘afgewerkt’. ‘Doodgaan?’ Hij pleit daarentegen voor een ‘nimmerlijst’: dingen die je niet meer zal of wil doen.

Het boek is ook origineel qua structuur. Zo biedt het tiende hoofdstuk een ontstaansgeschiedenis van het boek (de coulissen achter het podium van het boek), die bedoeld is als een totaal andere lezing ervan.

null Beeld

Lees ook:

Perfectie is onhaalbaar, ook in het goede handelen. We zijn immers allemaal prutsers. Daarom bepleit Jean Paul Van Bendegem ervoor dat we ons bekwamen in fouten maken.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden