Israël

Pelgrimeren met een missie, in plaats van ‘op zoek naar jezelf’

Eucharistieviering van kom-en-zie-pelgrims met christelijk-Palestijnse boeren in de Cremisanvallei.Beeld Gied ten Berge

‘Kom en zie!’, zo klonk in 2009 de wereldwijde oproep van Palestijnse christenen om naar hun land op pelgrimstocht te gaan. Gied ten Berge promoveerde op dit initiatief, dat aandacht vraagt voor de benarde situatie van Palestijnse christenen in Israël.

Een kenner ziet het direct: hier woont een pelgrim. In het huis van Gied ten Berge (1948) in Maarssen hangen twee blauwe tegeltjes aan de muur met daarop de gele Sint-Jacobsschelp, het logo van de pelgrimsroute naar Santiago de Compostella. “Dat zijn souvenirs van die keer dat ik met mijn vrouw naar Santiago ben gefietst”, vertelt Ten Berge terwijl hij koffie zet.

Socioloog, theoloog en vredesactivist Gied ten Berge was decennialang werkzaam bij christelijke vredesbewegingen als het Interkerkelijk Vredesberaad en Pax Christi. Hij houdt zich al jaren bezig met de situatie in Israël. Zo was hij onder andere voorzitter van het Steuncomité Israëlische Vredes- en Mensenrechten.

Die betrokkenheid gaat goed samen met zijn liefde voor pelgrimage. Vrijdag promoveerde Ten Berge met een proefschrift over pelgrimage naar Israël, of, met een term die Ten Berge zelf gebruikt, naar ‘Het Land’. Aanleiding vormt een oproep van een groep Palestijnse christenen uit 2009. Zij riepen onder het motto ‘Kom en zie!’ christenen wereldwijd op naar hun land te pelgrimeren, om hen ‘onze harde werkelijkheid te laten zien’ en ‘een boodschap ‘van vrede, liefde en verzoening’ te brengen. In deze pelgrimages staat ontmoeting centraal. Het draait niet om de heilige plaatsen, maar de inwoners zelf, de ‘levende stenen’. 

Gied ten Berge.

In 2013 ging Ten Berge zelf met een groepje christenen op kom-en-zie-pelgrimage, een reis waarvan hij al eerder verslag deed. In het proefschrift plaatst hij ‘Kom en zie’ in een uitgebreide historische en christelijk-theologische context.

U omschrijft ‘Kom en Zie’ als een tegenbeweging. Waarop precies?

“Aan de ene kant is het een reactie op christelijk-zionistische pelgrims, die in Jeruzalem het Loofhuttenfeest komen vieren en die ongemerkt een steeds belangrijkere plaats zijn gaan innemen in pelgrimage naar Het Land. Hun aantal stijgt ieder jaar. Palestijnse christenen voelen zich bedreigd; ze zien zich voor de keuze gesteld om te vertrekken óf om zich aan de Joods-Israëlische machthebbers te onderwerpen. Die keuze willen ze niet maken. Met ‘Kom en zie’ willen ze aandacht vragen voor hun situatie. Het is daarnaast ook een reactie op de ‘postmoderne’, ik-gerichte manier van pelgrimeren, die je terugziet bij grote aantallen pelgrims naar Het Land. Daar zijn Palestijnse christenen niet positief over.”

Het primaire doel is dus aandacht vragen voor de benarde situatie van Palestijnse christenen. Is ‘Kom en zie’ daarmee ook anti-Israël?

Nee, de kom-en-zie-pelgrim kiest geen partij en spreekt met iedereen. Via verschillende programma’s ontmoeten de pelgrims allerlei mensen, ook Joods-Israëlische kolonisten. Je moet geen blinde activist zijn, vinden de oprichters van ‘Kom en zie’. Een van die oprichters is Rifat Kassis, die zelf veel tijd in Israëlische gevangenissen heeft doorgebracht. Hij is niet zuinig in zijn afkeuring van jonge westerse activisten die met Palestijnse sjaaltjes de confrontatie met de Israëlische politie opzoeken. Dat schaadt de zaak, zegt hij.”

Wat is die ‘postmoderne’ vorm van pelgrimage die de Palestijnse christenen afkeuren?

“Sinds de jaren tachtig is een nieuw soort pelgrim ontstaan. Steeds meer mensen kregen moeite met de traditionele religieuze instituties, zoals de kerk. De kerk liep leeg, en plots liep iedereen naar Santiago. Dat type pelgrim heeft zelfrealisatie als hoogste waarde: tijdens de pelgrimstocht gaat hij of zij ‘op zoek naar zichzelf’. Dat is niet altijd zo geweest, dat is typisch iets van deze tijd. 

“Je kunt je afvragen: is dat het nu helemaal? Zijn we op aarde om alleen onszelf te vinden? Ik meen dat het zelf zich ergens bevindt tussen het ik en de ander, daarom moet je ook op zoek naar die ander. Jarava Lal Mehta, een Indiase filosoof,had ook felle kritiek op die westerse, ik-gerichte manier van pelgrimeren. Volgens hem was het belangrijk dat een pelgrim diep geschokt wordt, dat je door met anderen te spreken ‘van je sokkel wordt geslagen’, om met hedendaagse termen te spreken. Dat is een heel ander uitgangspunt dan de pelgrimage als zoektocht naar jezelf.”

Bij kom-en-zie-pelgrims gaat dat dus anders? Worden zij ‘van hun sokkel geslagen’?

“Ik heb tijdens sommige ontmoetingen de houding van mensen radicaal zien veranderen. De mooiste omslag die ik meemaakte op onze reis was tijdens ons gesprek met Yehuda Shaul, de oprichter van ‘Breaking the Silence’, een beweging van Israëlische oud-militairen die gewetensnood kregen. Na die ontmoeting vertelde een van de reizigers mij dat hij zijn leven lang als jezuïet had gewerkt in Libanon, waar hij ook invasies van het Israëlische leger had meegemaakt. Israël was voor hem de vijand, punt uit. Toch wilde hij eens aan de andere kant kijken, daarom was hij meegegaan op reis. Die avond, door de ontmoeting met Shaul, beleefde die man een soort catharsis: hij was helemaal geëmotioneerd, want hij was zijn vijandbeeld kwijt.

“Uit dit voorbeeld komt een elementair aspect van de ervaring van pelgrim-zijn naar voren: het zijn van een grensganger. Je verlaat je eigen omgeving, je durft het grensgebied in te gaan en andere mensen te ontmoeten, waardoor je de dingen plotseling heel anders kunt gaan zien. Die ervaring kun je natuurlijk ook hebben als postmoderne pelgrim tijdens een tocht naar Santiago, maar dat type pelgrim gaat vaak met een andere intentie op pad.”

Kunnen dat soort grenservaringen volgens u bijdragen aan een betere wereld?

“Ik ben in ieder geval niet sceptisch. Ik geloof dat die grenservaring heel belangrijk kan zijn voor mensen om anders te gaan denken. Dat kan extreme vormen aannemen. Ik sprak ooit een Palestijn wiens auto ooit was beschoten door patrouillerende Israëlische militairen. Hij kwam er gewond uit, maar zijn dochtertje van vier was dood. Hij vertelde dat hij later een joods-Israëlische vrouw was tegengekomen, die haar zoon had verloren bij een Palestijnse aanslag. Ondanks alles durfden ze met elkaar het gesprek aan te gaan, en nu zijn ze de beste vrienden.”

Gied ten Berge, ‘Pelgrimeren met een missie. Het Palestijnse ‘Kom en zie’-initiatief in cultuurwetenschappelijk en historisch-theologisch perspectief’

Lees ook: 

De pelgrimage: te voet en alleen de stilte ervaren, met God in de buurt

Het aantal pelgrims naar Santiago de Compostela is de afgelopen tien jaar meer dan verdubbeld. Een flink deel van de nieuwe pelgrims is onder de dertig jaarWat motiveert jongeren om de wandelschoenen aan te trekken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden