Rooms-katholieke kerk

Paus Franciscus wil alle katholieken mee laten praten over de koers van de kerk

Paus Franciscus leidt op 6 juni 2021 de eredienst in het Vaticaan. Hij heeft voor najaar 2023 een bisschoppensynode in Rome afgekondigd.  Beeld EPA
Paus Franciscus leidt op 6 juni 2021 de eredienst in het Vaticaan. Hij heeft voor najaar 2023 een bisschoppensynode in Rome afgekondigd.Beeld EPA

Paus Franciscus wil alle katholieken laten meepraten over de koers van hun kerk. Veel ervaring met zo’n grootschalige raadpleging van haar gelovigen heeft de rooms-katholieke kerk niet. Tip van de zusterkerk: doe het gewoon.

Je kunt paus Franciscus niet van modieus taalgebruik beschuldigen. Al vanaf het moment dat hij in 2013 paus werd, spreekt hij over ‘synodaliteit’: samen op weg. Noem het de kerkelijke pendant van bestuurlijke vernieuwing. Franciscus wil dat alle gelovigen medeverantwoordelijk worden voor wat er in hun kerk gebeurt. Iedereen moet zijn mening kunnen geven over heikele en minder heikele thema’s.

De eerste vruchten van dat ‘samen op weg’ moeten zichtbaar worden op de volgende bisschoppensynode, die najaar 2023 in Rome wordt gehouden en waarvan het thema niet toevallig luidt: ‘Voor een synodale kerk: gemeenschap, participatie en missie’. Dat klinkt redelijk vaag. Maar het zal tijdens de synode zeker gaan over de machtsverhouding tussen de kerkleiding en de ‘gewone’ gelovigen. Uiteindelijk bepaalt het Vaticaan de agenda, maar nog nooit werd katholieken zo nadrukkelijk gevraagd van tevoren hun mening te geven.

De vraag is hoe de rooms-katholieke kerk zo’n grootschalige ledenraadpleging gaat aanpakken. Ze heeft er weinig ervaring mee. Een Nederlandse katholiek zal, geconfronteerd met al dat synodale elan, wellicht opmerken dat hij de laatste vijftig jaar over niets echt heeft mogen meepraten in zijn kerk. Niet over de rol van de vrouw, niet over het bestuur van de kerk. Dus waarom nu wel?

Gebaseerd op de gedachtes van bisschoppen

Toch is Jos Moons, jezuïet, onderzoeker aan de faculteit katholieke theologie van de Universiteit van Tilburg en lid van het Theologisch Elftal van Trouw, enthousiast over het initiatief. “Franciscus wil gebruik maken van de wijsheid en de gedachtes van zoveel mogelijk mensen, niet alleen de mening van bisschoppen laten meetellen. Overdreven gesteld is het systeem van de kerk vooral gebaseerd op de gedachtes van bisschoppen. Dat hoeft helemaal niet. In verstandige organisaties gebruiken directeuren de input van alle medewerkers. Goed dat de paus dat ook gaat doen.”

Gelukkig kan de kerk van Rome te rade gaan bij een kleine zusterkerk, de oud-katholieke kerk van Nederland, die dat ‘samen op weg gaan’ al veel langer beoefent. Gewoon doen, zo’n synodale kerk, zegt Bernd Wallet, de oud-katholieke aartsbisschop van Utrecht. “Onze gelovigen vinden het een fijne gedachte dat er niet over hen heen wordt geregeerd, maar dat ze mee mogen doen. Het vergt wel een synodaal denken en doen in het hele kerkelijke leven. Natuurlijk heeft de bisschop een bijzondere functie en heb ik als aartsbisschop een bescheiden vorm van primaat. Net als de paus, als ik dat mag zeggen. Ik denk echt dat een kerk gezonder wordt van dat samen optrekken. Elke gedoopte en elke gevormde gelovige maakt deel uit van het volk van God en samen ontdekken we de richting die onze kerk opgaat. Waarom zou Rome dat niet kunnen doen? ”

Goeie vraag. De rooms-katholieke bisschoppen, en misschien ook de paus, zullen zeggen dat in hun kerk iedereen er al bij hoort, maar dat dit nog beter zichtbaar moet worden. Bisschoppensynodes waren in het verleden vaak voorgekookt, voorspelbaar en saai. Onder Franciscus is er al meer leven in gekomen en wordt inspraak van onderaf serieuzer genomen. Het debat is terug in de kerk. Voor de synode van 2023 wordt een tandje bijgeschakeld. Het traject bestaat nu uit drie fasen, liet het Vaticaan weten. Vanaf oktober 2021 wordt eerst door de gelovigen per bisdom gediscussieerd over de thema’s van de synode, later bespreken bisschoppen per werelddeel de resultaten van deze consultatie. Dit alles moet vervolgens resulteren in werkdocumenten voor de afsluitende fase op de synode in Rome.

Herders en leraren

Om dit project te laten slagen, zullen volgens Jos Moons vooral de bisschoppen, ook de Nederlandse, tijdens synodes een andere houding moeten aannemen. “Zo’n bisschop zit daar tot nu toe vooral namens zijn collega’s, maar hij zou er moeten zitten namens de hele geloofsgemeenschap. Bisschoppen, ook sommige Nederlandse, hebben vaak een houding van ‘Wij zijn opvolgers van de apostelen, wij zijn herders en leraren.’ Daar ben ik niet tegen. Maar wat deze functiebeschrijving uitsluit is dat een bisschop ook leerling kan zijn, en gewone gelovigen ook leraar .”

Voor een echt gesprek in de kerk zijn volgens Moons niet alleen nieuwe structuren nodig, maar ook een veilig klimaat waarin ook ruimte is voor kritische geluiden zonder dat je erop wordt aangekeken. “In ons land zitten lang niet alle bisschoppen te wachten op mondige gelovigen.” De gelovigen zullen moeten aanvaarden dat bisschoppen uiteindelijk de baas blijven en in een synode de echte beslissingen nemen. “We moeten voorkomen dat synodaliteit een soort schiettent wordt. Doel van die raadpleging is niet dat gelovigen nu eindelijk hun frustraties kunnen uiten, maar dat we samen luisteren naar wat de Heilige Geest ons te vertellen heeft. Er is behoefte aan generositeit en ook aan gehoorzaamheid.”

Ook Bernd Wallet kent de valkuilen van het synodale proces. “Voor je het weet ziet de geloofsgemeenschap zo’n synode als een parlement. De kerk is geen democratie, maar iets groters dan dat. Aan onze synodevergaderingen nemen gekozen leden van de geestelijkheid en de gelovigen deel en natuurlijk de bisschoppen. We doen het samen, zoals we ook op zondag samenkomen voor de eucharistie en allen delen in de Geest. Als het gaat over de liturgie, de oecumene of over de leer, bijvoorbeeld de toelating van vrouwen tot het priesterambt, dan beslissen de bisschoppen uiteindelijk. Maar ze vragen uitdrukkelijk advies aan de synode. Niet als een gunst, maar omdat het voortkomt uit het wezen van de kerk.”

Dialoog tussen beide kerken

Jos Moons ziet uit naar die ledenraadpleging binnen zijn kerk, maar waarschuwt voor te veel optimisme. Synodaliteit is geen toverwoord dat in één keer alle problemen oplost. Er is ook weerstand tegen het hervormingsproces van de paus, merkt hij op.

Ondertussen is Bernd Wallet bereid zijn ervaringen met Rome te delen. “We kunnen iets aan elkaar hebben. Dit alles kan daarnaast de dialoog tussen onze beide kerken enorm vooruithelpen. Ze weten in het Vaticaan heel goed dat wij met dit thema al heel lang in de weer zijn en ze kijken mee hoe wij ermee omgaan. We moeten hierin zelf ook nog groeien hoor.”

Lees ook:

‘De boeiendste synode ooit’ vindt compromissen die de eenheid bewaren

Voor de derde keer in zijn pontificaat kreeg paus Franciscus de synode die hij wilde. Geen drama, geen grote gevechten in het openbaar en een slotdocument dat eenheid uitstraalt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden