Boa’s op de Dam in Amsterdam.

Theologisch elftalNeutraliteit

Past de hoofddoek om een boa? ‘Een neutrale overheid bestaat niet’

Boa’s op de Dam in Amsterdam.Beeld Harold Versteeg, ANP

Mag een boa een hoofddoek dragen, of is het uniform juist in het leven geroepen om neutraliteit uit te stralen?

Sjoerd Mulder

Afgelopen zaterdag stelde Emine Uğur in haar column de vraag of de neutraliteit van de overheid wel een goede reden is om hoofddoeken te verbieden voor boa’s en agenten. Volgens haar werkt het eerder andersom: een overheid is pas werkelijk neutraal als ze voor iedereen betrouwbaar is. En daar zit het echte probleem: de overheid is in allerlei recente schandalen niet neutraal gebleken jegens minderheden.

Zou het inderdaad een begin van een oplossing zijn als de overheid hoofddoeken en andere religieuze uitingen meer toe zou laten? Of wordt er dan iets wezenlijks van ons religieus neutrale staatsbestel aangetast?

“We zijn in Nederland niet meer zo gewend aan religieuze uitingen in het publieke domein”, zegt Sanneke Brouwers, aalmoezenier bij Defensie en promovendus aan de faculteit katholieke theologie van de Universiteit van Tilburg. “Maar een neutrale overheid bestaat helemaal niet. Net zomin als neutrale mensen: ook die bestaan niet. Mensen zijn divers en veelkleurig.

“Het valt mij in mijn werk als aalmoezenier bij Defensie steeds weer op hoe creatief mensen zijn in het uitdragen van een eigen identiteit. Defensie verstrekt uniformen, baretten en emblemen: dat zijn zogezegd de toegestane identiteiten. Maar militairen spelen daarmee en zoeken grenzen op. Dan kun je denken aan tatoeages, sieraden of nagellak. Overigens faciliteert Defensie militairen ook weer, door bijvoorbeeld koosjer of halal eten aan te bieden. En natuurlijk doordat Defensie geestelijk verzorgers in dienst heeft vanuit allerlei verschillende denominaties, om militairen bij te staan ook als ze langdurig van huis zijn en lastige taken te vervullen hebben.”

 Sanneke Brouwers Beeld Werry Crone
Sanneke BrouwersBeeld Werry Crone

Janneke Stegeman, bijbelwetenschapper en publiek theoloog: “In Nederland is van oudsher nooit een ‘religieus neutraal staatsbestel’ geweest, in tegenstelling tot bijvoorbeeld in Frankrijk waar religie volledig geweerd wordt uit de publieke ruimte. We hebben een christelijk volkslied, een staatshoofd dat allerlei verbindingen met de hervormde kerk heeft, en een lange traditie van religieuze partijen. Ondanks de dominante calvinistische kerk was de Republiek een veiligere haven voor Sefardische Joden uit Spanje.

“Deze traditie is niet volmaakt, maar het is iets heel anders dan strikte seculariteit. Inmiddels zien we onszelf wel als een seculier land. Dan ligt de gedachte te snel op de loer dat religie partijdig is en een seculier standpunt juist neutraal. Maar het seculiere is natuurlijk niet neutraal, en heeft ook bepaalde ideeën over wat goed is of fout.”

Brouwers: “Dat klopt. Seculier wordt als rationeel gezien en religieus als irrationeel. Dat is een valse tegenstelling. Maar dat wil niet zeggen dat we het begrip neutraliteit overboord moeten zetten. Het is heel belangrijk dat de overheid neutraal is, in de zin dat ze niet bevooroordeeld is. En precies daar legt Uğur de vinger op de zere plek: wat hebben we aan een neutrale overheid die geen hoofddoek onder haar beambten toestaat, maar wel zelf etnisch mag profileren? Dan is die zogenaamd neutrale overheid toch bevooroordeeld. Echte neutraliteit kan niet eenzijdig zijn. Daarvoor is diversiteit nodig, om de inbreng van meer perspectieven. Als bijvoorbeeld de Koninklijke Marechaussee diverser wordt, dan worden er misschien meer afgewogen keuzes gemaakt bij bij de concrete vraag ‘Wie pikken we uit een rij om het paspoort te laten zien?’ Diversiteit zorgt voor minder blinde vlekken en meer kennis.”

Stegeman: “Precies. Het is natuurlijk niet toevallig dat de spanningen juist rondom de islam ontstaan, een religie die telkens verdacht wordt gemaakt. Een bepaald idee van neutraliteit hangt samen met een impliciete norm. Zo vinden we witte mannen eerder neutraliteit uitstralen, terwijl we aan een hoofddoek allerlei betekenissen hangen. Maar ook die hebben natuurlijk een eigen identiteit. Die net zo goed problematisch kan zijn, overigens, bijvoorbeeld als een politieagent er antidemocratische ideeën op nahoudt en actief is voor de PVV of FvD. Het zou wat mij betreft een sterke indruk maken als de overheid haar eigen beambten de ruimte geeft om hun identiteit meer te tonen. Als je met de overheid te maken hebt, heb je uiteindelijk toch altijd te maken met een mens.”

Janneke Stegeman Beeld Maartje Geels
Janneke StegemanBeeld Maartje Geels

Brouwers: “Het is natuurlijk opvallend dat de neutraliteit van de overheid vaak vooral wordt geaccentueerd zodra de islam ter sprake komt. In Nederland kunnen we soms ten onrechte veel betekenis hechten aan het dragen van een hoofddoek. We lezen er van alles aan af: hoe orthodox iemand zou zijn, wat de sociale klasse is, of iemand wel of niet te vertrouwen is. Maar de vraag is of dat dat ook altijd betekent. Dat heb ik zelf echt moeten leren in mijn contact met moslima’s. Dan ging ik met een moslima winkelen, die in de veronderstelling verkeerde dat je in een bepaalde winkel geen kleren mocht passen. Dat had ze daar eerder te horen gekregen, kennelijk vertrouwde men haar niet. Maar als ik dan als ‘blonde vrouw’ de winkel binnenstapte, bleek dat we nu opeens wél kleren mochten passen.

“Tegelijkertijd moeten we niet vergeten dat het niet alleen gaat over het dragen van een hoofddoek. Er zijn ook moslima’s die hebben besloten om geen hoofddoek te dragen. Uiteindelijk gaat het hier om een proces van integratie en emancipatie, en dat kost nu eenmaal tijd. We moeten iedereen meenemen in het veranderingsproces. Anders zorgt het voor een averechts effect.”

Stegeman: “Dat argument van geduld wordt wel vaker gebruikt. Maar laten we niet vergeten dat een moslima die geen agent kan worden vanwege haar hoofddoek, veel meer opoffert dan iemand die zenuwachtig wordt van wat die hoofddoek zou betekenen.”

“En daarbij: uiteindelijk is het toch een verrijking als we diversiteit en inclusiviteit omarmen? Ik zou niet willen pleiten voor geduldig wachten, maar juist voor leiderschap: onze coalitie bestaat uit grotendeels christelijke partijen. Laat die maar tonen dat religieuze uitingen geen verzwakking, maar juist een verrijking kunnen zijn voor de publieke ruimte. Een verrijking die helemaal in lijn is met de Nederlandse traditie van een overheid die ruimte biedt aan alle levensbeschouwingen.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden