null Beeld

ColumnStijn Fens

Over Peter Raedts en het raadsel van de ineenstorting van het katholiek geloof in Nederland

Zo rond mijn twintigste was ik een enthousiast lezer van rouwadvertenties in de krant. Ik was jong en de dood leek nog ver weg, dus in zekere zin was het een veilige tijdsbesteding. Tegenwoordig doe ik het minder. De dood komt langzamerhand te dichtbij. Nu is het zo dat sinds de opmars van de sociale media, doodsberichten in de krant – hoe mooi vormgegeven ook – vaker definitieve bevestigingen zijn van iemands verscheiden dan de eerste aankondiging daarvan.

Zo vernam ik afgelopen weekend via Twitter al dat Peter Raedts, emeritus hoogleraar middeleeuwse geschiedenis en bovenal ex-jezuïet, was overleden. De doodsoorzaak werd er meteen al bij vermeld: een noodlottige val. Ik kende Raedts vooral van zijn voorbeeldige boekje De uitvinding van de rooms-katholieke kerk, waarin hij laat zien dat pas in de elfde eeuw de kerk als organisatie ontstond die bestuurd werd vanuit Rome. In de negentiende eeuw werd die pauskerk omgevormd tot een streng gecentraliseerde organisatie met een almachtige paus aan het hoofd, zoals we die nu nog kennen.

Zeker geen tweeduizend jaar vanzelfsprekend gezag dus. Dat katholieke historici dat wel hebben beweerd, kwam volgens Raedts meer voort uit ideologie dan uit serieuze geschiedschrijving.

Op zoek naar een recensie van dit mij zo dierbare boekje, kwam ik een interview met Raedts tegen in het Nijmeegse universiteitsblad Vox, ter gelegenheid van zijn afscheid als hoogleraar. Hij spreekt daarin over zijn vertrek bij de jezuïeten en het vaarwel zeggen van het priesterambt. “Ik kreeg steeds meer moeite met de moraal, de dogma’s van de kerk”, zei hij.

Ook wordt hem gevraagd wat hij ervan vindt dat het christendom heden ten dage nauwelijks betekenis meer heeft in Nederland. “Dat vind ik een van de grootste raadsels van mijn leven. Ik ben opgegroeid in een samenleving die door en door katholiek was. Ik weet niet waarom dat zo plotseling in elkaar gestort is.”

Dit laatste verbaasde mij. Het klonk bijna naïef.

Ik belde Eduard Kimman op, jezuïet en lang bevriend geweest met Raedts. Ze zaten bij elkaar in het noviciaat. “Stoor ik?”, vroeg ik. “Als je over Peter belt, stoor je nooit.”

Hij vertelde dat hij Raedts nog de ziekenzalving had kunnen geven. “Drie kwartier later overleed hij.” De vriendschap tussen de twee was na het vertrek van Raedts bij de jezuïeten hecht gebleven en dat gold ook voor Raedts’ band met de orde. “Zijn nalatenschap gaat in z’n geheel naar de jezuïeten-universiteit van Sint-Jozef in Beiroet.”

Zo praatten we nog wat. Natuurlijk stelde ik nog de vraag die mij toch wel bezighield. Hoe zat het nu met Raedts en dat raadsel van die ineenstorting van het katholiek geloof in ons land?

“Hij heeft daar veel over nagedacht. Daarbij was hij enorm geïnteresseerd in gezag”, zei Kimman. “Misschien is hij er niet uitgekomen. Ik kan me een provinciaal kapittel van onze orde herinneren, aan het eind van de jaren tachtig. Daar werd gezegd: we moeten die secularisatie serieus nemen. Sterker nog: we moeten er helemaal doorheen gaan. Toen ging Peter staan en zei: ‘Jullie noemen dat allemaal secularisatie, dat woord heeft nogal wat betekenissen, waarom zeg je niet gewoon geloofsafval?’ Nou, de monden van die vijftig jezuïeten vielen open. Dat mocht helemaal niet gezegd worden.” Kimman moet er nog om lachen.

Maar hoe denkt hij – Kimman dus – eigenlijk zelf over dat grote raadsel?

“De katholieke geloofsovertuiging is in de negentiende eeuw georganiseerd geraakt in een collectief, ideologisch systeem: het katholicisme. Mijn moeder zei altijd: vroeger mochten we als katholieken zelf niet nadenken.

Als het ware zei ze tegen ons: denk na. Ze zei dus wat ook gezegd werd in de Verlichting. Eigen verantwoordelijkheid nemen.” Raedts heeft dus gewoon erg goed nagedacht. In die zin zou je hem een Verlichtingskatholiek kunnen noemen.

Vandaag wordt Raedts begraven op de rooms-katholieke begraafplaats Sint-Barbara in Utrecht. Er is een graf voor hem gekocht vlak bij de neogotische kapel met de graven van onder meer een aantal aartsbisschoppen. Als je er in de avondzon van maart staat, zie je dat de schaduw van de rand van het kapeldak nog net het graf van Peter Raedts raakt. Wanneer alles is uitgekomen zoals voorzegd, leeft hij nu voort in het Eeuwige Licht en zijn alle raadsels, ja ook dat ene raadsel, voor hem opgelost.

Wij moeten er hier beneden nog even verder op studeren.

Trouw-redacteur Stijn Fens volgt de katholieke kerk al decennia op de voet en schrijft columns over het geloof en zijn persoonlijk leven. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden