RecensieFilosofie

‘Over normaliteit en andere afwijkingen’ maakt duidelijk dat een stoornis niet aan jezelf ligt

Over normaliteit en andere afwijkingen
Paul Verhaeghe
Prometheus - Nieuw Licht; 112 blz., € 14,99
★★★★☆

De auteur

Paul Verhaeghe (1955) is hoogleraar psychodiagnostiek aan de Universiteit Gent. Verhaeghe past de filosofie van onder anderen Sigmund Freud en Jacques Lacan toe op zijn vakgebied in boeken als ‘Het einde van de psychotherapie’ (2009), ‘Identiteit’ (2012) en ‘Intimiteit’ (2018).

Het boek

‘Normaliteit en andere afwijkingen’ verschijnt in de reeks Nieuw Licht, waarin filosofen het werk van een klassieke filosoof in verband brengen met actuele thema’s. In deze uitgave betoogt Verhaeghe, op grond van ‘Geschiedenis van de waanzin’ (1961) van de Franse filosoof Michel Foucault, dat de psychiatrie een onwetenschappelijke benadering heeft en te veel nadruk legt op normalisering. Het boekje eindigt met een fragment uit Foucaults boek.

Normen in de DSM

Verhaeghe heeft een prikkelende titel gekozen. Is normaliteit een afwijking geworden? Of zijn afwijkingen tegenwoordig normaal? Net als Foucault benadert Verhaeghe deze vragen vanuit een geschiedkundige invalshoek. Vanaf de zeventiende eeuw werden mensen die niet pasten binnen de morele normen van de samenleving opgesloten. De ‘normaliteit’ uit de titel moet zo bekeken worden: normaal is wie past binnen de normen van deze tijd en deze samenleving.

Verhaeghe trekt een parallel met het heden: de drang naar conformiteit toont zich in de beruchte DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Dat is het handboek voor psychiatrische diagnostiek, waarin psychische aandoeningen staan omschreven aan de hand van hun ‘symptomen’. Sla ‘m maar eens open: depressie kan gepaard gaan met ‘te veel slapen’, een angststoornis met een ‘overdreven’ bezorgdheid. Stoornissen worden ook nu gedefinieerd ten opzichte van wat wij verstaan onder normaal.

De oplossing

Therapie bestaat dan ook uit een morele correctie van de patiënt, zodat die weer mee kan doen in de maatschappij, zegt Verhaeghe, en daar gaat de psychiatrie de mist in.

De schuld, zegt Verhaeghe, ligt niet bij de patiënt die door zijn of haar gedrag een burn-out of een angststoornis ontwikkelt en door een therapeut gecorrigeerd moet worden. We moeten erkennen dat maatschappelijke normen bepalen wat we zien als stoornis en wat niet. Verhaeghe hekelt de verheerlijking van excellentiedrift en de maakbaarheid van geluk. De maatschappij moet dus veranderen, niet het individu. In de behandeling van mensen met een mentale stoornis moet daarom gekeken worden naar de bredere sociale en maatschappelijke context, betoogt Verhaeghe.

Redenen om dit boek niet te lezen

Hoewel Verhaeghe een belangrijk pijnpunt in de psychiatrische zorg aanstipt, schetst hij soms een eenzijdig beeld van wat psychotherapie beoogt: ‘Mensen helpen om zich aan te passen aan de heersende sociale normen’. En: ‘De therapeut functioneert als morele autoriteit die borg staat voor wat gewenst gedrag is’. Verhaeghe gaat voorbij aan het feit dat mensen graag aan de sociale normen wíllen voldoen. Een therapeut zegt niet hoe je je moet aanpassen, maar hoe je op je eigen gedrag en gedachten kunt reflecteren om zélf te kiezen hoe en tot op welke hoogte je die wilt veranderen.

Ook de hevige nadruk op excellentiedrang en plicht tot succes schiet soms door. Hoewel iedereen gebukt gaat onder dezelfde dwingende maatschappelijke normen, wordt niet iedereen ziek, en niet op dezelfde manier. Aanleg, een sociale context en interpersoonlijke relaties spelen ook een rol.

Redenen om dit boek wel te lezen

Het essay van Verhaeghe is even prikkelend als de titel doet vermoeden. Hij prikt soepeltjes een aantal misverstanden door en provoceert met interessante filosofische ideeën. Ook toont hij uitstekend aan waarom Foucaults ‘Geschiedenis van de waanzin’ nog altijd relevant is.

Aan het slot roept hij op tot een discussie over de manier waarop normen in onze maatschappij beklemmend kunnen zijn, hoe we omgaan met labels en het ‘afwijken’ van de norm. Met de extreem lange wachttijden in de psychiatrische zorg in het achterhoofd is het hoog tijd voor die discussie.

Lees ook:

Volgens Paul Verhaaghe leven we altijd in onderdrukking, iedere tijd kent haar keurslijf

Het Victoriaanse tijdperk was erg, maar volgens Paul Verhaeghe werden we psychisch nooit zo onderdrukt als nu.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden