null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Openheid, dat verbindt kunst met de zin van het bestaan

Kunst en de zin van het bestaan
Onno Zijlstra
ArtEZ Press; 208 blz.; € 34,95
★★★

Sofie Messeman

De auteur

Filosoof Onno Zijlstra (1949) publiceerde over filosofen Kierkegaard, Wittgenstein en Ortega y Gasset. Van hem verscheen Wat doet die rode vlek daar linksboven? Inleiding in de esthetica (2007) en Authentiek – In tijden van massamedia, egocultuur en consumentisme (2021).

De stelling

Zijlstra onderzoekt de vraag naar de zin van het bestaan in samenhang met het denken over kunst. Daartoe bespreekt hij zes denkers: Kant, Hegel, Schopenhauer, Wittgenstein, Kierkegaard en Nietzsche. In de oudheid was het overzichtelijk: de wereld was doelgericht en kunst was daar de nabootsing van.

Maar de wereld is verbrokkeld, terwijl de ervaring van zin volgens Zijlstra sterk verbonden is met die van ‘eenheid’ – die is terug te vinden in de kunst. Tegelijk doet eenheid denken aan voltooiing, terwijl een mensenleven nooit voltooid is, behalve in de dood. Tot die tijd is het leven open: een openheid die eveneens zin kan verlenen aan het bestaan. Zijlstra verbindt zingeving met ‘eenheid’ en ‘openheid’, twee aspecten die hij ook terugvindt in de kunst.

De uitwerking

Kant heeft bij uitstek kunst en de zinsvraag op elkaar betrokken. In de Kritiek van het oordeelsvermogen probeert hij de werelden van wetenschap en moraal te verzoenen via de kunst. Daarin komen natuur, vrijheid en doelgerichtheid immers samen, georganiseerd en doelmatig. Daarnaast straalt het kunstwerk ook openheid uit: het geeft te denken zonder een bepaalde gedachte af te dwingen.

Hegel poneert in zijn colleges over esthetica (1818-1829) dat een mens zichzelf wil worden door zich uit te drukken in de werkelijkheid. Vergelijk het met een jongen die steentjes in het water gooit. Daardoor brengt hij verandering aan in de buitenwereld, maar tegelijk verandert hij zichzelf. De kunstenaar drukt uit wat in hem leeft, en ontneemt zo de wereld haar ‘gesloten vreemdheid’. Kunst toont een eenheid, maar breekt die eenheid ook open, zodat vooruitgang mogelijk wordt.

Het vervolg

Na Kant en Hegel is het vertrouwen in doelmatigheid of vooruitgang helemaal weg. Schopenhauer ziet in de geschiedenis enkel verschrikkingen. Het kunstwerk is dan ook geen nabootsing van harmonie, maar een vlucht uit de ellende, zin zoeken is zinloze rusteloosheid. Toch valt rust te ervaren: in de beleving van de tijdloze microkosmos van het kunstwerk.

Ook voor Wittgenstein is het leven grimmig. Zijn dagboeken getuigen van zijn gevecht om het leven als zinvol te zien. Er zit niets anders op dan de wereld te aanvaarden zoals hij is. Schoonheid is een kwestie van hoe je de wereld ziet en het kunstwerk kan ons in het juiste perspectief plaatsen: het lot aanvaarden en afstand nemen van de eigen belangen.

Kierkegaard heeft dan weer kritiek op benaderingen die leven en kunst met elkaar verwarren. De esthetische levenswijze is ontoereikend. Een zinvol leven is slechts mogelijk voor zover we ‘ons eigen bestaan niet verloochenen’, maar het ernstig nemen.

Nietzsches positie tegenover kunst neemt velerlei vormen aan. Vaak bekritiseert hij kunst als een vorm van levensverzaking. Kunst moet daarentegen in dienst van het leven staan, ook als dat een duistere kant heeft. ‘Blijf de aarde trouw,’ zegt Zarathustra, anders dan de idealistische voorstellingen van de traditionele kunst.

Reden om dit boek niet te lezen

Het boek is fraai geïllustreerd met klassieke en hedendaagse kunstwerken. Helaas verwijst de auteur daar niet naar, zodat er een grote afstand blijft tussen theorie en concretisering. Welk kunstwerk toont bijvoorbeeld iets van de eenheid en openheid die Zijlstra zo typerend vindt voor kunst (en de zinsvraag)?

Reden om dit boek te lezen

Het boek biedt een breed panorama van wat filosofen denken over de zinsvraag en de betekenis van de kunst in die context. Daarbij schildert Zijlstra niet enkel hun opvattingen over kunst, maar plaatst die ook in het geheel van hun denken.

null Beeld

Lees ook:

Authentiek leven, dat valt nog niet mee. Simone de Beauvoir biedt hulp

Er is gelukkig de laatste tijd meer aandacht voor Simone de Beauvoirs leven en werk, denk aan de geprezen biografie van Kate Kirkpatrick. Gelukkig, omdat De Beauvoirs manier van filosoferen, maar zeker ook haar manier van leven, inspireert.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden