Reportage Herbestemming kerken

Op vakantie, naar het theater of sporten: er kan zoveel in een voormalige kerk

Op vakantie in de kerk in het Friese Easterwierrum. Beeld Lars van den Brink

Kerken lopen leeg, en om te voorkomen dat de kerkgebouwen leeg blijven, krijgen veel voormalige gebedshuizen een nieuwe functie. Een op de vijf kerken in Nederland is inmiddels getransformeerd. Drie voorbeelden uit de praktijk.

De kerkgangers in Easterwierrum hebben plaatsgemaakt voor vakantiegangers

Wie vanuit de voormalig Nederlands-hervormde kerk in Easterwierrum naar buiten kijkt, wordt getrakteerd op het mooiste uitzicht van Friesland. Dat is althans de stellige mening van Paul de Cock, een van de eigenaren van de tot vakantiehuis omgetoverde kerk. “Je ziet groene weides, kronkelweggetjes en charmante dorpjes. Heel in de verte zie je het treintje van Leeuwarden naar Stavoren.”

De Cock runt een communicatiebedrijf. In 2010 kocht hij met collega Chris Elsinga het hervormde kerkje in Easterwierrum, een dorpje met ongeveer 300 inwoners. Met behulp van een Europese subsidie werd de kerk verbouwd, en in 2012 opende het vakantiehuis zijn deuren.

Laatste dienst

De Cock en Elsinga hadden vaker met dat bijltje gehakt: tien jaar eerder hadden ze ook al een kerk gekocht en verbouwd, 30 kilometer verderop in Oosterbierum. De Cock: “We waren al een tijdje op zoek naar een nieuw project. Toen we in de krant lazen dat de laatste dienst was geweest, zijn we direct naar Easterwierrum gereden. We werden op slag verliefd: het kerkje paste als een handschoen.”

Het hervormde kerkje in Easterwierrum werd in 1895 gebouwd. Wegens geldgebrek besloot de protestantse streekgemeente waarvan Easterwierrum deel uitmaakt in 2010 om de kerk te sluiten. “Het was het gebouw dat het makkelijkst kon worden afgestoten. Hier waren de minste kerkgangers”, legt Gertjan Koster uit. 

Koster woont in Easterwierrum en is een van de kerkrentmeesters van de protestantse streekgemeente, die nu nog vier kerkgebouwen in de regio in bezit heeft. De echtgenote van kerkrentmeester Koster werkt nu als gastvrouw in het vakantiehuis, en af en toe vergadert het kerkbestuur nog in het kerkje.

Geen gouden eieren

Vakantiegangers weten het huisje prima te vinden, maar rijk worden De Cock en Elsinga er niet van. De Cock: “Het is geen kip met de gouden eieren, maar het gaat ons niet om het geld. We hadden het ook kunnen platgooien om er een kantoorpand neer te zetten, maar dit geeft veel meer voldoening.” Dat komt vooral doordat de dorpsgemeenschap zo blij is dat de kerk een nieuwe functie heeft gekregen, zegt hij. “Er wordt weer in het dorp geïnvesteerd, dat zien de mensen graag.”

De kassa in het Haarlemmerhout Theater. Beeld Lars van den Brink

Nu het een theater is, komen de mensen wél

Toen hij voor het eerst zijn oog liet vallen op Kapel Nieuw Vredenhof, een kerk op de grens tussen Haarlem en Heemstede, twijfelde theaterproducent Marcel Klein Ovink geen moment. Dit was het gebouw waarmee hij zijn droom kon realiseren: een klein intiem theater, op een centrale plek in de buurt. In 2015 kocht Klein Ovink de protestantse kerk: een jaar later opende het Haarlemmerhout Theater zijn deuren, een theater met 95 stoelen.

Kapel Nieuw Vredenhof werd in 1927 gebouwd naar een ontwerp van architect Harm Korringa. In 2009 hield de protestantse gemeente Heemstede er haar laatste dienst, vanwege een gebrek aan jonge kerkgangers.

Na de sluiting meldden geïnteresseerden zich bij kerkrentmeester Pieter Burghoorn, verantwoordelijk voor de verkoop. Burghoorn: “Het Pianolamuseum in Amsterdam wilde er een extra vestiging openen; een ander wilde van de kerk een kantoorruimte of woning maken”. Maar het liep allemaal op niets uit: de kerk was te duur, of de plannen pasten niet bij de monumentale status van het pand.

Monumentale status

Die monumentenstatus was aangevraagd door een groep buurtbewoners die het pand voor de sloop wilden beschermen, tot chagrijn van het kerkbestuur: een monument is immers moeilijker te verkopen. Er volgde een rechtszaak, met als uitkomst dat de monumentenstatus gehandhaafd bleef.

Ondertussen werd de kerk verhuurd aan Muilenburg Theater Techniek. Via de familie Muilenburg hoorde Klein Ovink dat het gebouw te koop stond. Hij begon plannen te maken. “Ik was heel gecharmeerd van de intieme setting, uitermate geschikt voor theater”.

Heel tevreden

Na de overname in 2016 organiseerde Klein Ovink een bijeenkomst voor de buurt. “We hebben de buurt vanaf dag één betrokken bij onze ontwikkelingen en plannen. Ik kreeg alleen maar positieve reacties. De buurtbewoners waren heel tevreden dat er een theater in de kapel kwam.”

Klein Ovink wil graag dat het theater ook een maatschappelijke rol vervult, zowel in de buurt als in de stad. Buurtbewoners komen er graag voor een avondje uit, en lokale toneelgezelschappen, scholen en muziekscholen gebruiken het theater inmiddels voor hun voorstellingen.

Sporten in de kerk bij B-trained in Zeilberg. Beeld Lars van den Brink

In het kapelletje van de sportschool komen mensen nog een kaarsje aansteken

In de Sint-Willibrorduskerk in het Brabantse Zeilberg is spirituele ontwikkeling ingeruild voor fysieke ontwikkeling. Sportschoolhouder Bas van den Berg constateert tevreden dat de zaken goed lopen: “Mensen komen hier graag, ze vinden het heel bijzonder om in een kerk te sporten.”

Toen het bisdom Den Bosch in januari 2008 de sluiting van de kerk aankondigde, stak in Zeilberg een storm van protest op. “Voor een aantal mensen was de sluiting een nachtmerrie”, vertelt pastoor Paul Janssen, die als voorzitter van het parochiebestuur de beslissing nam om kerk te sluiten. “De kerk was een baken in de gemeenschap. Ik kan me de emotie heel goed voorstellen.”

De grote, neogotische Willibrorduskerk werd in 1914 gebouwd en vormt het middelpunt van Zeilberg, een buurtschap dat inmiddels is opgeslokt door Deurne. In 2011 werd in de kerk de allerlaatste mis gehouden. Het aantal kerkbezoekers daalde al jaren, en er was niet voldoende geld om in het noodzakelijk onderhoud te steken.

Bezwaar bij de paus

De Zeilbergers lieten het er niet bij zitten. Geboren Zeilberger Pieter Bouwmans riep de actiegroep Behoud Sint-Willibrorduskerk in het leven, die alles in het werk stelde om de kerk voor de eredienst te behouden. In een uiterste krachtsinspanning tekende de actiegroep bezwaar aan bij de paus in Rome, maar het mocht niet baten. Bouwmans: “Het is goed dat we tegengas hebben gegeven. We ontvingen zoveel steun, daar hebben we heel warme gevoelens aan overgehouden.”

Na de sluiting stond de kerk een paar jaar leeg, tot in 2016 sportschool B-trained in het gebouw trok. De sportschool huurt de kerk van het bisdom en mag het gebouw tien jaar gebruiken. Een van de afspraken was dat er in de kerk een klein kapelletje zou blijven. De Zeilbergers maken daar nu gretig gebruik van, zegt Van den Berg. “Dagelijks zijn er tientallen mensen die even een kaarsje komen opsteken.”

Inmiddels zijn de gemoederen tot bedaren gekomen. Bouwmans is zelfs blij dat er nu een sportschool in de kerk is gekomen. “Er is weer levendigheid in de kerk, daar ben ik heel blij mee.”

Kijk voor het volledige kerkonderzoek op www.trouw.nl/kerkenonderzoek, onderzoek naar de herbestemming van kerken.

Lees ook:
Een op de vijf Nederlandse kerken is geen kerk meer

Het is in veel steden en dorpen een gevoelige discussie: wat te doen met een leegstaande kerk? Trouw bracht in kaart hoeveel kerkgebouwen Nederland telt en hoeveel daarvan een nieuwe bestemming hebben gekregen.

Na tien jaar is de slager weer terug in Sas van Gent, in de kerk

In Sas van Gent merken de inwoners dat de herbestemming van hun Cuyperskerk het centrum weer nieuw leven inblaast.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden