Reportage Herbestemming kerken

Ook zonder religie blijft de kerk een baken, als meditatiecentrum bijvoorbeeld

Een meditatieles in de Jacobuskerk in Schipluiden. Beeld Lars van den Brink

Ruim 30 procent van alle herbestemde kerken krijgt na het sluiten van de deuren een cultureel-maatschappelijke functie. Hoe ziet dat eruit in de praktijk?

De kerk is de ziel van het dorp’, schreven de inwoners van Goënga in 2011 in een ­visiedocument over hun dorp. De protestantse gemeente ging het gebouw verlaten, er werd gezocht naar een nieuwe bestemming. Om de kerk voor de gemeenschap te behouden, startten de dorpsbewoners – gelovig en seculier – een traject dat uiteindelijk leidde tot de overname van de kerk door de dorpsgemeenschap in 2015. Nu wordt het gebouw gebruikt voor concerten, dorps-activiteiten, exposities en rouw- en trouwdiensten.

De bewoners van Goënga wilden de leegstaande kerk een maatschappelijk waardevolle invulling geven. Dat is ook in de rest van Nederland een veelgehoorde wens: uit het onderzoek van Trouw naar de herbestemming van kerken blijkt dat cultureel-maatschappelijke initiatieven met 30 procent de grootste categorie herbestemmingen vormen. Daarna volgen de kerken die zijn verbouwd tot woning, met 28 procent. De provincie Groningen spant de kroon: daar heeft bijna 40 procent van alle herbestemde kerken een cultureel-maatschappelijke functie gekregen.

Cultureel-maatschappelijk herbestemmen gebeurt op allerlei manieren, bijvoorbeeld door de kerk te verbouwen tot ontmoetingscentrum of dorpshuis, tot bibliotheek, museum of theater. Katholieken stellen een maatschappelijke invulling van het kerkgebouw vaak als voorwaarde. Wordt die niet gevonden, dan heeft sloop de voorkeur. Protestanten zijn over het algemeen iets gemakkelijker, zij gaan vaker akkoord met een herbestemming tot bedrijfspand of horecagelegenheid.

Trouw ging kijken bij drie herbestemmingsprojecten, in Goënga, Schipluiden en Rotterdam. Elk heeft tot doel het kerkgebouw van waarde te laten zijn voor de gemeenschap: dat vergt een duidelijke visie en doorzettingsvermogen, maar daar krijg je als initiatiefnemer veel voldoening voor terug.

De Heilige Familiekerk wil een goede buur zijn

In het hart van Rotterdam-Noord, aan het vredige water van de Bergsingel, wordt gewerkt aan een ambitieus project: de voormalige katholieke Heilige Familiekerk wordt omgetoverd tot een kinderzorgcentrum voor chronisch zieke kinderen.

In de keuken van de naastgelegen pastorie vertelt projectleider Nicoline Cornelissen van CityKids over de plannen. “In 2014 hoorde Maritza Russel, directeur van CityKids, dat de kerk al jaren leegstond. Ik was destijds werkzaam op een kinderafdeling van een ziekenhuis. In overleg met een vastgoedbedrijf ontstond het plan om een kinderzorgcentrum te maken, waar chronisch zieke kinderen en hun ouders toegang hebben tot alle zorg die ze nodig hebben.”

De Heilige Familiekerk stamt uit 1927 en is een ontwerp van de architecten Joseph en Pierre Cuypers, respectievelijk de zoon en de kleinzoon van de architect van het Rijksmuseum. In juni 2008 werd de kerk afgestoten, wegens teruglopend kerkbezoek. Koster Huub Lemmens liet het gebouw niet zomaar in de steek: hij bleef tot aan de overname elke week liefdevol de brievenbus poetsen.

Na jarenlange leegstand en verschillende tijdelijke huurders verkocht het parochiebestuur de kerk in 2016 voor 1 euro aan de Stichting Behoud Heilige Familiekerk, samen met de vervallen pastorie, die voor 250.000 euro van de hand ging.

Miep in ’t Veen zat destijds in het parochiebestuur. Als klein meisje zong ze in het koor van de kerk en nu was ze van begin tot eind bij het herbestemmingsproces betrokken. De sluiting van de kerk maakte veel emoties los, zegt In ’t Veen. “Het was en is een geliefd gebouw. In de Hildegardiskerk, waar de parochianen nu kerken, is nog altijd een groep mensen van de Familiekerk die de verbouwing met veel belangstelling volgt.” De nieuwe plannen worden wel breed gedragen, zegt In ’t Veen. “Alle oud-parochianen die ik spreek, zijn trots op hun gebouw.”

De verbouwing en restauratie van de kerk is nog maar net begonnen, maar de pastorie is af: die is geheel gerenoveerd tot een begeleid woonhuis voor jongens met een verstandelijke beperking of autisme. Terwijl Cornelissen vertelt, komt Pim, een 17-jarige jongen die er gaat wonen, binnenlopen. Pim heeft goed nieuws, hij mag een middag per week aan de slag bij Happy Italy, een pizzeria om de hoek. “We willen dat die jongens gaan ontdekken wat ze leuk vinden en daardoor meer grip krijgen op hun leven”, zegt Cornelissen. “Het initiatief is enorm omarmd door de gemeenschap. Ik heb een hele lijst met dagbestedingsplekken bij sociaal maatschappelijke ondernemers uit de wijk.”

Cornelissen is blij met de steun vanuit de buurt. “Ook vanuit de katholieke gemeenschap is heel leuk gereageerd, met name op het behoud van de openbare functie. Iedereen kan hier straks een kopje koffie, thee of een tosti komen halen. We proberen op allerlei manieren een goede buur te zijn.”

De voormalige Clemenskerk in Hilversum Beeld Lars van den Brink

In Goënga nam het hele dorp de kerk over

Wie vanuit Sneek in noordoostelijke richting vertrekt, kan binnen een straal van een paar kilometer al minstens vijf kerktorens ontwaren. Een ervan is de kerktoren van Goënga, een schilderachtig dorpje met 250 inwoners. De kerk is het stralende middelpunt, de huizen zijn in een slinger om de kerk gedrapeerd.

Goënga is beroemd in de gemeente Súdwest-Fryslân. De manier waarop het dorp met de kerk is omgesprongen dient als voorbeeld voor andere dorpen in de gemeente. Het dorp nam het gebouw over van de protestantse gemeenschap: nu is de kerk onder meer beschikbaar als concertzaal, dorpshuis, expositieruimte en rouw- en trouwlocatie.

Age Bootsma, voorzitter van Stichting Kerkgebouw Goënga, zit met een pot koffie en koekjes in het kerkje. Hij is trots op wat er is bereikt. “De nieuwe bestemming van de kerk heeft de leefbaarheid in het dorp enorm ver-groot. Als deze kerk was platgegooid, was de ziel uit Goënga verdwenen. Dat heeft niets met het geloof te maken, maar wel met de saamhorigheid in het dorp.” Het onderhoud wordt betaald uit een jaarlijkse contributie die alle dorpsbewoners betalen.

Het huidige kerkje stamt uit 1758, maar zijn voorloper stond er al in de veertiende eeuw. Toen bekend werd dat de protestantse gemeente de kerk zou sluiten, kwamen de dorpsbewoners in actie. In 2007 begonnen de eerste gesprekken tussen dorpsbewoners en de protestantse gemeente over een eventuele overname van de kerk, maar pas in 2013 begon het balletje echt te rollen: toen stemde het dorp in een vergadering vrijwel unaniem voor de aankoop. De kerk werd volledig gerestaureerd. In 2015 vierde Goënga de heropening van de kerk met een groot dorpsfeest.

Dat het project zo succesvol is, heeft alles te maken met initiatief nemen en doorzetten, vertelt Bootsma. “Het gebeurt vaak dat mensen na een kerksluiting afwachten tot de gemeente iets doet, maar wij namen zelf het initiatief, en dan merk je dat instanties graag willen meewerken.” Een voorbeeld is de gemeente Súdwest-Fryslân: de wethouder was zo gecharmeerd van de plannen in Goënga dat zij 30.000 euro beschikbaar stelde voor de restauratie.

Wat ook helpt, is de kleinschaligheid van het dorp, zegt Bootsma. “De onderlinge verbondenheid is groot omdat het dorp maar zo klein is. Daardoor zijn er volop vrijwilligers die zich met hart en ziel inzetten. En dan zijn er hier ook nog eens veel jonge mensen, die zich met het dorp willen bemoeien. Er is weer volop reuring, dat is gewoon heerlijk.”

Van katholieke kerk naar spiritueel centrum

Om tien uur ’s ochtends is het al een drukte van belang in Op Hodenpijl, de ‘bourgondische buitenplaats’ van Dirk en Tilly Post in Schipluiden, midden in de Zuid-Hollandse polder. Het gras wordt gemaaid, het onkruid wordt gewied en het restaurant wordt bevoorraad. Tussen alle bedrijvigheid door geniet het echtpaar Post van de weldadige ochtendzon op het terras van het restaurant, achter de negentiende-eeuwse, neoklassieke Jacobuskerk.

De Jacobuskerk is nu een locatie voor meditatielessen, yogasessies, concerten, huwelijken en allerlei andere activiteiten. Verder zijn er een restaurant waar biologische maaltijden worden geserveerd en een natuurinformatiecentrum. En in de pastorie worden lezingen en workshops gegeven over spiritualiteit en gezonde voeding. “Je kunt hier gewoon een ‘bakkie doen’, maar je kunt ook engelen ontmoeten. Iedereen vindt hier wel iets”, zegt Tilly.

Op Hodenpijl heeft een lange geschiedenis: in de Middeleeuwen stond er al een kasteel van de adellijke familie Hodenpijl. In 1657 werd er een katholieke schuilkerk gebouwd, waarvan de huidige kerk (uit 1840) de opvolger is. In 1963 werd in de kerk de laatste eredienst gehouden, waarna het pand decennialang dienstdeed als pakhuis.

In 2004 kregen Dirk en Tilly Post de kerk in het vizier. Tilly: “Het idee ontstond tijdens onze pelgrimstocht naar Santiago de Compostela. We wilden een plek creëren waar iedereen zichzelf de vraag kan stellen: Wie ben ik, wat doe ik op deze aarde? Wat we in de gewone wereld graag zouden zien, hebben we hier gemaakt.”

Met het geld van het transportbedrijf dat het echtpaar nog altijd runt, kochten Dirk en Tilly de kerk en de bijbehorende grond en in 2007 opende Op Hodenpijl zijn deuren. De Jacobuskerk was een logische keuze, vertelt Dirk. “Tilly komt uit de buurt, we reden zo’n beetje wekelijks langs de kerk en voelden ons ertoe aangetrokken. Deze plek heeft een bepaalde energetische waarde.”

Voor het echtpaar bleek het realiseren van hun droom moeilijker dan gedacht. In de verkoopakte van 1963 stond een kettingbeding van het bisdom: een eeuwigdurend verbod om in de kerk bepaalde activiteiten te ontplooien, zoals een horecagelegenheid of een coffeeshop. Ook nu nog komt af en toe iemand van het bisdom langs om te kijken wat er in de kerk gebeurt, maar verder ondernemen ze niet veel actie. Tilly: “Wij gebruiken het gebouw eigenlijk gewoon als kerk, maar dan zonder godsdienst. Dat vindt het bisdom niet gepast.”

Door de hoge energie- en onderhoudskosten heeft Op Hodenpijl jaarlijks een tekort, dat Dirk en Tilly aanvullen met de inkomsten van hun bedrijf. Dirk: “Het is een succesnummer, maar niet financieel.” Tilly vult aan: “We maken geen winst, maar dat is ook nooit ons uitgangspunt geweest. We willen waarde creëren, geen winst. Dat is toch het mooiste rendement van je geld?”

Lees alles over het onderzoek van Trouw over de herbestemming van kerken in Nederland op www.trouw.nl/kerkenonderzoek.

Kent u geslaagde of juist mislukte voorbeelden van herbestemde kerken? Bent u zelf bij de herbestemming van een kerk betrokken (geweest)? Heeft u tips? Meld het ons via kerkenonderzoek@trouw.nl.

Het kerkenonderzoek van Trouw

Een op de vijf kerken in Nederland is geen kerk meer, meldde Trouw eerder deze week na uitgebreid onderzoek. Van de bijna 6900 kerken zijn er zo'n 1400 veranderd in woonhuis, sportschool, expositieruimte, buurthuis of een van de vele andere bestemmingen. Friesland is kampioen herbestemmen, bleek uit het onderzoek. En herbestemmen kan een ingedutte gemeenschap nieuwe leven in blazen, laat de herbestemming van de Cuyperskerk van Sas van Gent zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden