Interview

Ook taal kan schade toebrengen

Fleur Jongepier Beeld Bastiaan van Musscher

Moet kwetsen kunnen? Niet in alle gevallen, redeneert filosoof Fleur Jongepier.

Van het proces tegen Geert Wilders kun je vinden wat je wilt, de zaak confronteert Nederland wel met een breder probleem, namelijk de lastige vraag wanneer kwetsen te ver gaat. Want hoe bepaal je dat? Je kunt wel het gevoel hebben dat Wilders' opmerking over 'minder Marokkanen' schadelijker is dan de uitspraak die Alexander Pechtold eerder deed over Russen: "Ik moet de eerste Rus nog tegenkomen die zijn fouten zelf rechtzet". Hoe beargumenteer je het verschil?

Om die vraag te beantwoorden, grijpt filosoof Fleur Jongepier terug op John Stuart Mill, de aartsvader van het liberale denken. Wie de negentiende-eeuwse filosoof niet kent, kent vaak wel Mills uitspraak dat je vrij bent in je doen en laten zolang je anderen daarmee niet schaadt.

Maar wat is schaden? Liberalen die erg hechten aan de vrijheid van meningsuiting, zoals Wilders-verdediger Paul Cliteur, betogen meestal dat je alleen boetes of straffen kunt uitdelen in geval van (kans op) fysieke schade. Maar, betoogt Fleur Jongepier, ook kwetsende taal kan daadwerkelijke schade toebrengen.

Dat liberalen de grens trekken bij fysieke schade, is niet voor niks. Als iemand een klap krijgt, is er duidelijk sprake van schade. Maar bij kwetsen is dat moeilijk te bepalen. Voor je het weet bestempel je elke uitspraak die je niet bevalt als kwetsend.

"Dat is inderdaad de gebruikelijk reflex. Als er iets kwetsends gebeurt, is de reactie meestal dat zoiets moet kunnen, want anders lever je één van de belangrijkste vrijheden in voor een betuttelend 'laten we lief zijn voor elkaar'. Wie zich beledigd voelt, moet maar een dikkere huid kweken. Zelf vind ik ook dat de vrijheid van meningsuiting het in bijna alle gevallen moet winnen van het risico beledigd te worden. Alleen zijn er, denk ik, ook gevallen waarbij de grens tussen kwetsen en daadwerkelijk schaden niet zo duidelijk is."

Welke gevallen dan?

"Sommige meningen maken het voor anderen daadwerkelijk moeilijker zichzelf te uiten. Als Geert Wilders of Thierry Baudet een bepaald beeld schetsen van wat het betekent moslim te zijn en als dat beeld vervolgens veel aandacht krijgt, vaak geretweet wordt en algemeen geaccepteerd, dan kan het voor sommige moslims lastig worden zich te uiten áls moslim. Als er een negatieve sfeer hangt rond jouw identiteit, wordt het heel moeilijk te zeggen dat je er trots op bent. In dat geval zie je dat de vrijheid van de één de vrijheid van de ander onmogelijk maakt. Dat laatste verlies aan vrijheid van meningsuiting zou ook liberalen zorgen moeten baren."

Dat verheldert misschien ook het verschil tussen Wilders, die Marokkanen wel vaker beledigt en Alexander Pechtold die één keer iets naars over Russen heeft gezegd.

"Het is inderdaad een voorbeeld van het verschil. Pechtolds uitspraak zal de uitingsmogelijkheden van Russen waarschijnlijk nauwelijks beperken. Terwijl Wilders' herhaaldelijk bewering over Nederlandse Marokkanen hun vrijheid veel sterker beknot."

Want tegen die voortdurende framing kun je jezelf niet goed verdedigen.

"Precies. De vrijheid om je te uiten is niet gelijk verdeeld. Sommige mensen krijgen heel veel zendtijd, er wordt geduldig naar ze geluisterd, anderen krijgen die tijd en dat geduld niet. Dat is, denk ik, ook waar #MeToo over gaat. Vrouwen wilden dat er naar ze geluisterd werd. Ze verwachtten niet zozeer meteen empathie, maar wel aandacht voor hun ervaringen."

De vraag is wel wie aandacht tekortkomt. Het electoraat van Wilders voelt zich ook niet gehoord.

"Dat klopt. Het is niet altijd evident wiens mond het hardst gesnoerd wordt. Toch mogen degenen die zich niet gehoord voelen zich ook wel eens afvragen waarom dat niet gebeurt. Laatst plaatste de Volkskrant een interview met fans van de nieuw-rechtse Jordan Peterson. Veel fans denken echt dat hun mond gesnoerd wordt, hoewel dat, geloof ik, wel meevalt. En als het al zo is, zou dat ook kunnen komen omdat ze geen overtuigend verhaal hebben."

Terug naar de zaak-Wilders. Weten we nu of Wilders het recht had zo te praten over 'Marokkanen'?

"Ik heb natuurlijk geen nieuwe oplossing voor de zaak-Wilders. Maar ik wil wel voorstellen waarden anders te wegen. In de klassieke situatie staat 'vrijheid van meningsuiting' altijd tegenover zoiets als 'beledigd zijn' of 'geprovoceerd raken'. Zo wordt elke poging om beledigingen te voorkomen meteen een gevaarlijke inperking van de vrijheid van meningsuiting. Sommige journalisten denken daarom dat ze de vrijheid van meningsuiting dienen door lekker provocerende tegengeluiden te laten horen. Hoe meer provocatie, des te meer vrijheid. Maar de vrijheid van meningsuiting van de één kan die van de ander ook beperken.

"Dat inzicht vraagt verantwoordelijkheid van bedrijven, journalisten, maar ook van lezers. Welke tweets ga je retweeten? Welke meningen maak je zichtbaar en welke onzichtbaar? Dat alle meningen gehoord mógen worden, betekent nog niet dat je ze allemaal even waardevol moet vinden."

Wie is Fleur Jongepier

Fleur Jongepier (1986) houdt zich als filosoof vooral bezig met het thema zelfkennis. Als post-doc onderzoeker in Cambridge onderzoekt ze de rol van zelfkennis in het hedendaagse liberalisme. Met Sem de Maagt en Leon de Bruin schreef ze 'Ik. Filosofie van het zelf' (Boom) dat tevens als havo-tekstboek filosofie wordt gebruikt. Jongepier levert regelmatig bijdragen aan de filosofie-blog 'Bij nader inzien', waarvan ze ook hoofdredacteur is.

Lees ook: 'We vergeten in Nederland soms hoe kwetsend onze directheid kan zijn'

Nederland moet Nederland blijven, zei premier Rutte. Maar hoe ziet dat Nederland eruit? In deze serie stelt Trouw die vraag aan nieuwe Nederlanders. Filosoof Pieter Pekelharing reageert.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden