Benoemingen

Ook paus Franciscus geeft vrouwen geen échte macht in de kerk

Paus Franciscus op archiefbeeld uit 2014, tijdens een ontmoeting met blinde en dove mensen in het Vaticaan.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Begin deze maand benoemde paus Franciscus in één klap zes vrouwen in een belangrijke Vaticaanse raad. Is hier sprake van een doorbraak of blijft de rooms-katholieke kerk toch vooral een mannenbolwerk als het om macht gaat?

In Duitsland geldt Marija Kolak als een kundig financieel expert bij de Berliner Volksbank en geniet ze een zekere bekendheid. Begin deze maand was Polak even wereldnieuws toen bekend werd dat ze samen met vijf vrouwelijke collega’s door paus Franciscus benoemd was in de Raad voor de Economie die toezicht houdt op de financiën van het Vaticaan. Meer vrouwen aan de top van de rooms-katholieke kerk, heette het in kranten wereldwijd. Hier en daar werd paus Franciscus geroemd om deze wederom ‘opmerkelijke’ benoemingen. Het versterkte weer eens het beeld van een revolutionair in een eeuwenoud bastion.

Het ligt allemaal iets genuanceerder. Die Raad voor de Economie bestaat uit vijftien leden, van wie de meerderheid kardinaal of bisschop is. Mannen dus. De voorzitter is ook al geen vrouw, maar de Duitse kardinaal Reinhard Marx. Verder deed Franciscus met deze benoemingen niets nieuws, maar zette hij een trend voort die door zijn directe voorgangers al in gang was gezet.

De bescheiden opmars van vrouwen in het Vaticaan is dus al een tijdje bezig. Zo werd onder paus Benedictus XVI de Italiaanse Flaminia Giovanelli als eerste vrouw benoemd in de top van de toenmalige Pauselijke Raad voor Gerechtigheid en Vrede. Ze werd ondersecretaris. Franciscus ging door op dit pad. Ook hij vond dat vrouwen meer bestuurlijke verantwoordelijkheid moeten krijgen in het Vaticaan en in de kerk in het algemeen. Zo wilde hij ook de clericale cultuur binnen zijn eigen organisatie doorbreken. Franciscus benoemde in 2016 de Italiaanse kunsthistoricus Barbara Jatta als directeur van de Vaticaanse Musea, in januari van dit jaar werd Francesca Di Giovanni ondersecretaris bij de Sectie voor de Betrekkingen met de Staten en onlangs waren er dus die zes vrouwelijke financiële experts. 

Topfuncties uitgesloten

Maar de werkelijke macht in het Vaticaan is al eeuwen voorbehouden aan mannen die tot priesters zijn gewijd: paus, kardinalen en bisschoppen. Vrouwen hebben geen toegang tot het priesterschap en dat sluit hen dus voor de echte topfuncties uit. Onlangs solliciteerde de Franse theoloog en publicist Anne Soupa nog tevergeefs naar de functie van aartsbisschop van Lyon. Vrouwen kunnen ook het sacrament van de ziekenzalving niet toedienen, laat staan de mis celebreren. Dat is voorbehouden aan priesters.

Toen Jorge Mario Bergoglio in 2013 tot paus gekozen werd en die zich al snel een hervormer leek te tonen, kregen veel vrouwen met ambitie in de rooms-katholieke kerk de hoop dat er voor hen nu daadwerkelijk iets zou gaan veranderen. Zo ook Corinne van Nistelrooij, pastoraal werkster in de Dominicanenkerk te Zwolle. “Natuurlijk hoopten we dat onder paus Franciscus met zijn open houding vrouwen een steviger positie zouden krijgen in de kerk, het diakenschap voor vrouwen in zicht zou komen en er gesproken zou kunnen worden over vrouwelijke priesters. Maar ja, dat hoopten we al heel lang. Tevergeefs, ook nu weer.”

Volgens bisschop Gerard de Korte van Den Bosch, die zich namens de Nederlandse bisschoppenconferentie bezighoudt met het thema ‘Vrouw en Kerk’, waren de verwachtingen van al die vrouwen eenvoudigweg te hoog. “Kijk, paus Franciscus kan natuurlijk zo’n hele thematiek rond wijdingen en vrouwen niet in zijn eentje beslissen. Paus Johannes Paulus II heeft in 1994 in een document de deur naar het priesterschap voor vrouwen min of meer dichtgegooid. Franciscus heeft duidelijk gemaakt dat ook hij dat niet gaat veranderen. Het standpunt van de kerk over vrouwelijke priesters is gebaseerd op de interpretatie van de Bijbel en de traditie van de kerk. Daarbij speelt ook het contact met andere christelijke kerken een rol. Dan heb ik het met name over de band met de orthodoxe kerken. Als de rooms-katholieke kerk zou overwegen vrouwen toe te laten tot het priesterschap, dan heeft dat enorme negatieve consequenties voor de betrekkingen met de kerken uit het oosten.”

Hoe De Korte zelf tegenover de wijding van vrouwen tot priester staat vindt hij ‘niet zo relevant’. Hij weet dat beslissingen over dit soort belangrijke thema’s op een concilie of tijdens bisschoppensynodes worden genomen. Dan toch: “Zelf heb ik grote aarzelingen bij de priesterwijding van vrouwen. Ondanks dat ik er het voorlopig niet van zie komen, blijft het natuurlijk wel op de agenda staan. Franciscus vindt dat prima. Hij laat het gesprek op gang komen, maar waakt ervoor om zelf grote institutionele knopen door te hakken. Dat zie je bij de kwestie van gehuwde priesters, de vrouwelijke diakens en ook bij dit onderwerp. Hij moet aan de eenheid in de kerk denken. In Afrika denkt men heel anders over vrouwelijke priesters dan bij ons in het Westen. Laat ik zeggen dat ze er niet om staan te springen.”

Ook Corinne van Nistelrooij weet hoe haar kerk in elkaar zit en hoe je als pastoraal werkster je ambities soms moet bijstellen. Tot grote frustraties leidt dat niet bij haar. “Dat wil niet zeggen dat ik de regels met enthousiasme omhels, maar ik houd me er wel aan. Zodra er sacramenten in beeld komen, doe ik een stap opzij.” Om haar heen ziet ze bij vrouwen die in de kerk werken wel sporen van moedeloosheid. Zelf vindt ze het lastig dat ze lang met mensen optrekt, vaak tot het eind van het leven toe, maar dan niet het sacrament van de ziekenzalving kan toedienen. “Eigenlijk kom je dan niet tegemoet aan de religieuze verlangens van gelovigen, en neem je ook de sacramenten niet serieus. Want als mensen hun leven aan mij als pastoraal werkster voorleggen, vragen ze me in feite hun leven met God te verbinden.”

Zoveelste teleurstelling

Zelf zou Van Nistelrooij best priester willen worden. “ Maar ik ben ook nog eens getrouwd, dus dan moet eerst ook het verplichte priestercelibaat worden afgeschaft”, zegt ze lachend. “Ik zou paus Franciscus willen adviseren alle pastoraal werkers – ook de mannen – tot priester te wijden. Dat zou heel verrijkend zijn voor het ambt. In de samenleving is toch steeds meer de norm dat het gaat om de beste vrouw of man voor een bepaalde functie. Het gaat dan om kwaliteiten en niet om geslacht. Dat zou in de kerk ook zo moeten zijn.” Maar ja, de weg daar naartoe is nog lang en onbekend.

Gelukkig is er nog de belofte van diezelfde Franciscus om vrouwen waar mogelijk een grotere rol te geven bij het bestuur van de kerk, maar ook dat blijkt ingewikkeld te liggen. Vorige maand bracht het Vaticaan een instructie uit waarin staat dat ‘lekengelovigen’ – waartoe ook vrouwen gerekend worden – geen hoofd van een parochie kunnen zijn. Dat blijft de pastoor en alleen mannen die geldig tot priester zijn gewijd, kunnen pastoor worden. De zoveelste teleurstelling voor vrouwen met ambitie in de kerk. Gerard de Korte wijst erop dat een “wijze pastoor veel kan delegeren aan diakens, pastoraal werksters en pastoraal werkers. Daar ben ik een groot voorstander van. Dan heb ik het over zaken als diaconie en geloofsopvoeding. De pastoor kan zich dan bezighouden met verkondiging en liturgie.”

Blijft ten slotte de vraag over wat de portefeuillehouder ‘Vrouw en Kerk’ pastoraal werksters met de ambitie gewijd te worden, verder te bieden heeft? “Weinig”, geeft De Korte toe. “Ik merk trouwens dat met name dat jonge pastoraal werksters heel goed weten dat het priesterschap en diaconaat voor vrouwen in de huidige kerkelijke verhoudingen niet mogelijk zijn. Dat scheelt een hoop frustratie.”

Lees ook: 

Meer vrouwen aan de top in het Vaticaan: Paus Franciscus benoemt zes vrouwen als financieel adviseurs

Voor het eerst heeft de paus zes vrouwen aangewezen als zijn belangrijkste financieel adviseurs. Dat past bij zijn streven naar meer vrouwen in bestuursfuncties in het Vaticaan.

‘Pijnlijk dat er PKN-kerken zijn waar vrouwen geen dominee mogen worden’

Er zijn nog altijd PKN-kerken waar vrouwen geen dominee mogen worden. Zeven (oud-)synodeleden willen discussie daarover.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden