Katholicisme in Nederland

Ook onder paus Franciscus stromen de Nederlandse katholieke kerken niet vol

null Beeld Tom Janssen
Beeld Tom Janssen

Lange tijd was de relatie tussen de Nederlandse katholieken en Rome stekelig. Toen was daar Franciscus, een paus die wat meer op ‘onze’ lijn leek te zitten. Maar ook onder hem stromen de kerken in ons land niet vol.

Stijn Fens

Weinig mensen zullen bij de aanblik van de Johan Cruijff Arena aan paus Franciscus denken. Toch was het ooit de bedoeling dat de Argentijnse paus dit stadion, dat toen nog naar de naam Amsterdam Arena luisterde, vol zou krijgen. In september 2013 nodigde Jos Punt, toen bisschop van Haarlem-Amsterdam, Franciscus uit voor een bezoek aan de hoofdstad. Het programma lag al klaar. Het zou de paus maar een dag kosten. Uit en thuis. In de ochtend een gebedsviering in de Arena, ’s middags zou Franciscus een liefdadigheidsproject in de Amsterdamse binnenstad bezoeken gevolgd door een besloten mis met de bisschoppen in de Nicolaasbasiliek.

Maar het feest ging niet door. Kardinaal Eijk ging een paar maanden later naar Rome en kreeg in een gesprek onder vier ogen met de paus te horen dat deze voorlopig geen tijd had. Een bezoek aan ons land had geen prioriteit.

Franciscus als booster

Dat pausbezoek aan Amsterdam was een mooie graadmeter geweest voor de werkelijke populariteit van de toenmalige en huidige paus. Met andere woorden: bestaat er zoiets als een paus Franciscus-effect in Nederland? Een booster die de Nederlandse katholieke kerk zou helpen de kwalen van de moderne tijd zoals ontkerkelijking te verslaan.

Volgens Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis in Tilburg en Rotterdam, valt het wel mee met dat Franciscus-effect. “Er zijn wat Paus Franciscushuizen in ons land gekomen, waar je terecht kunt voor een praatje, maar voor de rest merk ik dat het minder wordt, aan mijn agenda bijvoorbeeld. In het begin van zijn pontificaat werd ik bijna elke dag wel gebeld door iemand van de media om een bepaalde uitspraak van hem te duiden, maar de publiciteit rondom hem is veel minder dan een paar jaar geleden. In Italië haalt hij ongeveer iedere dag het journaal wel. Dat is in Nederland dus niet.”

Effect of niet. Er bestaan tegenwoordig wel zogenoemde ‘Franciscus-bisschoppen’, een soort geuzennaam voor kerkleiders die net als de huidige paus nadrukkelijk voor de mensen in de marge kiezen en zich meer uitspreken over sociale onrechtvaardigheid dan over de gevaren van het homohuwelijk. Bijvoorbeeld Gerard de Korte, de bisschop van ’s Hertogenbosch. “De vorige paus benoemde mij in Groningen-Leeuwarden, dus ik ben ook een Benedictus-bisschop.”

Vraag aan De Korte of de kerken in zijn bisdom onder Franciscus weer zijn volgestroomd en je krijgt als antwoord: “Zo werkt het niet.” En ook het aantal studenten aan de Bossche priesteropleiding laat geen opgaande lijn zien.

Grauwsluier

Wel ziet De Korte bij gelovigen een nieuw soort bezieling. “Na alle misbruikschandalen lag er een grauwsluier over onze kerk. Katholieken werden aangesproken op dat misbruik. Met paus Franciscus kwam er een nieuw elan. Met zijn inzet voor de vluchtelingen en zijn bezoek aan Lampedusa. En bij diezelfde sombere katholieken ontstond er iets van een nieuwe fierheid. Het was weer leuk om katholiek te zijn. En dat kwam toch door de persoon van de huidige paus.”

De band tussen de Nederlandse katholieken en de kerkleiding in Rome is sinds lange tijd niet meer zo warm geweest. Er waren tijden dat het er anders aan toeging. Na het Tweede Vaticaans Concilie, dat de kerk bij de tijd moest brengen, gingen ook de katholieken in ons land enthousiast aan de slag. Alles was mogelijk in hun ogen: getrouwde priesters, vrouwen die voorgingen en veel meer inspraak voor de ‘gewone gelovigen’. Dat ging Rome allemaal veel te hard en dus benoemde paus Paulus VI begin jaren zeventig van de vorige eeuw behoudende bisschoppen als Simonis en Gijsen om die Hollandse vernieuwingsdrift in te dammen.

De afstand tussen Nederland en Rome werd groter en groter en toen de Poolse paus Johannes-Paulus II in 1985 Nederland bezocht waren de straten leeg, de meeste katholieken niet geïnteresseerd en was de sfeer soms zelfs vijandig. Van Geest: “Johannes Paulus II sprak de katholieken hier streng toe, benoemde nog een paar andere strenge bisschoppen en dacht: ‘Nu luisteren ze wel.’ Maar zo werkt het niet bij Nederlandse katholieken.”

Buona sera

Met de opvolger van de Poolse paus, Benedictus XVI, ging het niet veel beter. Hij had in ons land het imago van een scherpslijper en was paus toen in ons land een golf van misbruikschandalen aan het licht kwam. Dat hielp ook niet. Maar toen was daar plotseling Franciscus. Heel katholiek Nederland kon dat voor velen bevrijdende Buona sera woordelijk nazeggen. Het leek of er nieuw tijdperk was begonnen. Van Geest: “Mensen waren werkelijk door hem gefascineerd, zo’n outsider die niet in het pauselijk paleis wilde wonen. Ze werden geraakt door zijn authenticiteit.”

Naarmate het pontificaat van Franciscus vorderde, nam het enthousiasme voor hem in katholiek Nederland ongekende vormen aan. Eindelijk weer een paus die de katholieken in ons land begreep. Die aardig was voor lhbti’ers (homo’s in het bijzonder), die vrouwen zag staan en tekeerging tegen al die conservatieve kardinalen in zijn omgeving.

Mooiere beelden

Nederlandse katholieken hebben van oudsher een nogal overspannen verhouding met de paus in Rome. Het is het een of het ander. Benedictus XVI kon eigenlijk niks goed doen en Franciscus eigenlijk niets fout. “Dat is dwaas”, zegt bisschop Gerard de Korte. “Er is een veel grotere continuïteit tussen Franciscus en Benedictus XVI dan het grote publiek denkt. In Caritas in veritate, de encycliek van Benedictus uit 2009, staan alle thema’s waar Franciscus later de handen voor op elkaar kreeg. Er zit nauwelijks ruimte tussen. Maar Franciscus zegt het in zijn encyclieken allemaal concreter, met mooiere beelden en minder abstract. “

De Nederlandse katholieken hebben Franciscus in hun hart gesloten, al had hij van hen wel wat sneller wat tegen dat misbruik kunnen doen en is bijvoorbeeld het priesterschap voor de vrouw nog altijd ver weg. Zijn encycliek Laudato si’ over de zorg voor de schepping inspireert de gelovigen die nog altijd actief zijn om zich voor het klimaat in te spannen en in de geest van deze paus zetten ze voedselbanken op.

De Emmaüsparochie in Apeldoorn heeft sinds 2013 de Franciscus-tafel. Elke maandag dekken vrijwilligers in een zaal van de parochie een tafel waarbij ‘mensen van de straat’ welkom zijn. Sinds de coronatijd worden de maaltijden uitgedeeld. “Met Kerstmis waren dat er 95”, vertelt diaken Ronald Dashorst. “Franciscus heeft mij en veel mensen geïnspireerd om de mensen in de periferie op te zoeken en ons niet op te sluiten in onze kerk. Dat spreekt jongeren ook aan. Bij zo’n paus willen ze wel horen.”

Paus Benedictus XVI samen met zijn opvolger, Franciscus. Beeld afp
Paus Benedictus XVI samen met zijn opvolger, Franciscus.Beeld afp

Eropuit

Ook in Apeldoorn is geen toename van het kerkbezoek sinds Franciscus aan het roer is. Dashorst: ”Wij moeten niet meer verlangen naar grote aantallen kerkgangers, denk ik, maar ons samen verdiepen in het geloof en gewoon doen wat er geschreven staat in navolging van Jezus. Dat zegt paus Franciscus ook: “Doe de kerkdeur open en ga eropuit.”

Ook opvallend: Franciscus is op allerlei vlakken met enige regelmaat flexibeler dan sommige Nederlandse bisschoppen. Maar ook onder hem stromen de katholieke kerken in ons land dus niet vol en zijn kerksluitingen nog altijd aan de orde van de dag. Volgens bisschop De Korte kun je hem dat niet verwijten. “Ook Franciscus kan de grote crisis rond kerk en geloof die teruggaat tot de Verlichting of zelfs al daarvoor, en de hele westerse wereld in zijn greep houdt, niet oplossen.”

Franciscus heeft ons land uiteindelijk niet meer bezocht. Een aantal jaren geleden is nog een poging gedaan om de huidige paus naar Den Haag te halen, maar ook dat liep op niets uit. Volgens bisschop de Korte is een pausbezoek aan Nederland voorlopig niet aan de orde. Hoe dan ook: met deze paus kun je als katholiek op verjaardagen weer voor de dag komen.

Te verzwakt voor polarisatie

Slechts een kleine groep traditionele katholieken in ons land moet niets van Franciscus hebben, maar grote verdeeldheid roept de paus niet op. Dat is dus weleens anders geweest. “Om verdeeldheid te hebben moeten er virulente groepen ter linker- en rechterzijde zijn”, zegt kerkhistoricus Paul van Geest. “Het is een veeg teken dat die er eigenlijk niet meer zijn. Katholieken zijn in Nederland te verzwakt om nog gepolariseerd te raken. In alle kwetsbaarheid richten ze zich ook meer op de kerntaken in parochies.”

Volgens Van Geest moeten we de rol van de paus in Nederland niet overschatten. “Het is voor katholieken zaak om van welke paus ook het goede te blijven zien en niet paus boven de paus te willen zijn.” En als er na Franciscus een heel andere paus komt, misschien iemand die wat behoudender is en minder open naar de wereld, dan zal de Nederlandse katholiek nog altijd naar Rome kijken, voor erkenning en wie weet een pauselijke onderscheiding. Bisschop de Korte: “Voor veel katholieken is de paus toch een moreel leider en een vaderfiguur.”

De staat van katholiek Nederland
Deze maanden brengt Trouw de staat van de katholieke kerk in Nederland in beeld. Naast onderzoek naar de financiën bezoeken we katholieken in alle delen van het land, van Zwartemeer in Drenthe tot Noorbeek in Zuid-Limburg. Waar gaat het goed en wat zijn de grootste zorgen? Zie trouw.nl/destaatvankatholieknederland

Lees ook:
Nederlandse bisschoppen spreken vanwege corona toch maar niet af met de paus in Rome. ‘Jammer’
De rooms-katholieke bisschoppen van Nederland, die eind januari op ad limina-bezoek zouden gaan naar Rome en daar de paus zouden ontmoeten, hebben dit moeten afzeggen in verband met de coronasituatie in Nederland. Er wordt naar een nieuwe datum gezocht.

Paus op Lesbos: ‘Verwaarlozing van migranten is schipbreuk van de beschaving’
Paus Franciscus heeft wederom uitgehaald naar de manier waarop in Europa wordt omgegaan met migranten.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden