Populisme

Ook het politieke midden kan niet zonder reuring

Joe Biden, koploper bij de Democraten, wil niet polariseren. Beeld AP

Hoe kwalijk is het als politiek debat polariseert? Is een ‘verbindende boodschap’ wel zoveel beter? Denker des Vaderlands Daan Roovers en politiek filosoof Ivana Ivkovic werpen licht op de Amerikaanse voorverkiezingen. 

Op 12 september debatteren Democratische kandidaten weer in de primaries voor het Amerikaanse presidentschap. Tien Democratische kandidaten hebben zich gekwalificeerd voor het debat. Allemaal zijn ze erop gebrand om Donald Trump te verslaan. De vraag is: hoe? Kun je een polariserende leider als Donald Trump verslaan door zelf te polariseren? 

Centrist Joe Biden, al maandenlang koploper in de peilingen, vindt van niet. Door progressieve standpunten uit te vergroten, vervreemd je gematigde kiezers van je, die een broertje dood hebben aan scherpslijperij.

Na de rechts-populist Trump zitten Amerikanen niet te wachten op wéér een shock to the system, denkt hij. Ze willen juist een leider die compromissen kan smeden, iemand die snapt dat politiek vanuit het midden wordt bedreven. Inhoudelijk houdt de ex-vicepresident zich dus bewust op de vlakte.

Miljonairsbelasting

Maar zijn progressieve tegenstrevers Bernie Sanders en Elizabeth Warren happen naar zijn kuiten. Onvermoeibaar hameren zij op hun alternatieve visie voor de Verenigde Staten. Zo zijn ze allebei voorstander van de Green New Deal, een combinatie van banenplan en kilmaatactieplan dat deels moet worden bekostigd uit een miljonairsbelasting. Te links? Jammer dan!

Senator Elizabeth Warren. Beeld REUTERS

Ziehier de waterscheiding tussen de kandidaten. Versla je Trump door zelf ook de zaken op de spits drijven of door boven het ideologische lawaai te gaan staan en jezelf als bruggenbouwer te presenteren? 

En kan een  bruggenbouwer het land verder brengen? “Grote presidenten zijn vaak pas achteraf gezien bruggenbouwers”, heeft de Amerikaanse historicus Arthur Schlesinger jr. ooit opgemerkt. “De echt grote presidenten hebben het land eerst op brandende kwesties verdeeld, om het vervolgens te verenigen rond een nieuw begrip van die kwesties.” Abraham Lincoln dreef bijvoorbeeld het slavernijvraagstuk op de spits. En Franklin Roosevelt voerde de controversiële New Deal door als overheidsprogramma om de economische crisis van de dertiger jaren op te lossen. De politieke moed om te polariseren maakt volgens Schlesinger het verschil tussen een ‘vitaal midden’ en een ‘dood midden’.

Zonder scherpe randjes

Politiek filosoof Ivana Ivkovic heeft dan ook haar bedenkingen bij Bidens idealisering van het midden: “Het is volgens mij weinig kansrijk om een verbindende boodschap zonder scherpe randjes uit te dragen. Kiezers aan de andere kant van het politieke spectrum zijn al van je vervreemd en dus weinig vatbaar voor een verbindende boodschap. Zij respecteren een kandidaat met een sterke alternatieve visie. Ik zou het uitdragen van zo’n alternatieve visie dan ook geen polariseren willen noemen, eerder: stand your ground.”

Denker des Vaderlands Daan Roovers snapt wel dat Biden zichzelf positioneert als de man van het midden: “In een groot land als de Verenigde Staten, met zoveel sociaaleconomische tegenstellingen, bestaat het midden natuurlijk niet als homogene groep. Het midden waarover Biden spreekt is een strategie: benadruk je de verschillen of de overeenkomsten van Amerikanen? Als vicepresident van Obama heeft Biden op dat laatste gebied zijn geloofwaardigheid verdiend.”

Toch is ook Roovers sceptisch over deze strategie: “Wie zich presenteert als het redelijke alternatief zet de tegenstander weg als een idioot. En vraag maar eens aan Hillary Clinton hoe dat in 2016 heeft uitgepakt. De mensen die op Trump stemden, hebben eerder voor een belangrijk deel op Obama gestemd, dus ik zou bijvoorbeeld oppassen om ze allemaal met Trumps racisme te identificeren. Kiezers willen soms een proteststem uitbrengen, fikkie stoken. Dus de tegenkandidaat kan zich wel presenteren als redelijk alternatief, maar die moet dan redelijk klinken zonder de ander weg te zetten als pyromaan.”

Stille machtsuitoefening

Ivkovic beaamt dat. De redelijk gematigde Hillary Clinton werd in 2016 gezien als vertegenwoordiger van het establishment: “Volgens de Belgische politiek filosoof Chantal Mouffe kan alleen de macht zich als neutraal presenteren, omdat de macht een consensus vertegenwoordigt. Wie, zoals Clinton en Biden, de consensus van een redelijk midden opzoekt, doet dus eigenlijk aan een stille machtsuitoefening. Op die manier sluit je andere, zogenaamd ‘onredelijke’ posities buiten het gesprek en die dreigen vervolgens onzichtbaar te worden.”

Hillary Clinton. Beeld EPA

Bovendien weten agressieve vertegenwoordigers van  alt-right volgens Ivkovic inmiddels heel goed hoe ze het ‘redelijke midden’ kunnen uitdagen. Zij maken alles  tot politiek-culturele handgranaat: van de islam tot het aantal vrouwelijke helden in de laatste Star Wars-film: “De andere kant van het politieke spectrum kiest er vaak voor om niet te reageren op dergelijke provocaties, om redelijk te blijven – don’t feed the trolls. Maar in het politieke domein is zwijgen een uiterst ongelukkige positionering. Door te zwijgen verdwijn je, en is alleen die andere boodschap zichtbaar. Als je bewust kiest om je niet te laten provoceren, stel je ook geen grenzen. En dan kan de ander de voorwaarden van het spel blijven bepalen.”

Loopgravenoorlog

Terugblaffen is soms beter, betoogt Ivkovic: “Je kunt ook gewoon zeggen waar je staat en vervolgens geen duimbreed toegeven. Je kunt het spel intelligent spelen, door het complete register van spot, sarcasme en framing open te trekken, zonder jezelf te verlagen. En dan bestaat de kans dat je wint, of in ieder geval het laatste woord hebt.’

Bestaat er in zo’n loopgravenoorlog nog wel een kans dat mensen elkaar in het midden tegenkomen? Eerdergenoemde filosoof Chantal Mouffe waarschuwt dat de publieke sfeer gesegregeerd dreigt te raken. “Mensen sluiten zich op in een circuit van eensgezinden met bijbehorende media die voor eigen parochie preken”, verduidelijkt Ivkovic.

Dat herinnert Roovers aan het werk van Cass Sunstein, voormalig chef van het Bureau voor Informatie en Regelgeving onder Obama: “Hij beschreef hoe je het midden weer aan het woord kunt laten door depolarisatie, hoe je voorkomt dat mensen verharden in hun standpunten doordat ze in een bubbel met gelijkgestemden zitten.”

Antagonistisch pluralisme

Maar waar het midden voor Sunstein een plek van ontmoeting en hervonden redelijkheid is, ziet Mouffe het juist als een plek van strijd. Zij pleit voor een politiek van ‘antagonistisch pluralisme’. Met andere woorden: politici moeten hun standpunten niet verzachten, maar verharden.

“Op de langere termijn is gebrek aan wrijving namelijk bedreigender voor de democratie dan een harde confrontatie”, vindt ook Ivkovic. “Kleur bekennen schept duidelijkheid en is een voorwaarde voor meer openheid. Neem Angela Merkels ‘Wir schaffen das’ als reactie op het vluchtelingenvraagstuk, ook dat is in zekere zin een polariserende uitspraak. Maar ik zie het als een voorbeeld van stand your ground. Het leverde Merkel verlies op, maar ook respect. Zonder de moed om dat soort ijkpunten neer te zetten kun je geen politiek bedrijven.”

Chantal Mouffe beschouwt het gebrek aan dergelijke moed als exemplarisch voor de heersende politieke mores. Volgens Mouffe leven we in een ‘postpolitiek tijdperk’. “Dat komt omdat twee fundamentele beginselen van onze democratie onder druk staan”, legt Roovers uit. “Ten eerste de gelijkheid van burgers, door de groeiende kloof tussen arm en rijk, en ten tweede de volkssoevereiniteit, door de technocratisering en bureaucratisering van ons politieke systeem. Mouffe concludeert dat we in een oligarchie leven, waarin slechts een kleine elite het voor het zeggen heeft.”

Gerrymandering

Die analyse deelt Roovers, maar ze betwijfelt of Mouffe’s conclusie om politieke verschillen aan te scherpen wel klopt. “Uit haar eigen analyse kun je namelijk afleiden dat je juist het systeem moet hervormen. In de Verenigde Staten is dat systeem vastgeroest in procedures, zoals de herindeling van kiesdistricten in het voordeel van bepaalde kandidaten: gerrymandering. Het systeem wordt meer beïnvloed door bureaucratie en technocratie dan door de politieke en publieke opinie. Alleen met een populist lijk je nog een deuk in een pakje boter te kunnen slaan.”

President Donald Trump. Beeld EPA

Mouffe gebruikt de term populisme voor links als een strategische kans om de macht te grijpen, en daar heeft Roovers haar bedenkingen bij: “Is het de beste oplossing om – bij gebrek aan een werkend systeem - de strijd door twee populisten te laten uitvechten? Het gevaar is dat je dan iemand aan het roer krijgt die vindt dat democratie de helft plus één is en zich weinig aantrekt van de mensen die niet op hem hebben gestemd. Dat zie je nu bij Trump. In dat opzicht lijkt links-populisme me net zo onwenselijk als rechts-populisme.’

Chantal Mouffe.

Wie is Chantal Mouffe?

De Belgische politiek filosoof Chantal Mouffe (1943) is met emeritaat aan de University of Westminster. Samen met haar echtgenoot, politicoloog Ernesto Laclau, publiceerde ze in 1985 het boek ‘Hegemony and Socialist Strategy’. De ideeën daarin zou ze uitwerken tor haar theorie  van het ‘antagonistisch pluralisme’. In de politieke arena moeten conflicten volgens Mouffe worden uitgevochten in plaats van toegedekt. Haar ideeën zijn van invloed op onder anderen de Britse Labour-leider Jeremy Corbyn en de Spaanse socialistische partij Podemos.

Lees ook: 

Tijd voor een pikorde in de Democratische kippenren

Op 26 juni gingen de Democratische kandidaten voor het presidentschap al in debat. Trouw-redacteur Seije Slager maakte een inventarisatie en beschrijft sterke en zwakke punten van de belangrijkste kandidaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden